ҚАЗАҚ және ҚЫТАЙ ЖАЗУШЫЛАРЫ мәдени қарым-қатынасының жаңа кезеңі

2025 жылы 10 желтоқсанда Қазақстанның Бейжіңдегі Мәдени орталығында өткізілген «Қазақ және қытай жазушылары» тақырыбына арналған халықаралық конференция екі әдеби әлемді, уақытты сезінудің екі тәсілін, мәңгілікті бейнелеудің екі жолын тоғыстырған маңызды шара болды. Сөз өнері өзінің мәңгілік миссиясы – мәдениеттерді біріктіру және халықтарды жақындастыру екенін тағы да дәлелдеді.
Қазақстан Жазушылар одағы басқармасының төрағасы Мереке Құлкенов пен Қытай Халық Республикасы Жазушылар одағы төрағасының орынбасары У Ицинь ынтымақтастық туралы меморандумға қол қойды. Географиялық орналасуы тұрғысынан ғана емес, терең тарихи жад тұрғысынан да тығыз байланысып жатқан екі ел үшін бұл оқиға мәдени жақындастықтың жаңа кезеңінің рәмізіне айналды. Тараптар екі ел қаламгерлерінің әдеби шығармаларын өз тілдеріне аудару және басып шығару, бірлескен әдеби форумдар мен академиялық семинарлар өткізу тәрізді тығыз бірлесе әрекет етуді одан әрі нығайта түсуге ынталылық танытты. Бұл келісімдер екі ел арасындағы байланысты кеңейте түсумен қатар мәдени диалогты тереңдетіп, жазушылар арасында тікелей қарым-қатынас орнатуға және шығармашылық тәжірибе алмасуға арналған кеңістік қалыптастырады.
Мәдени іс-шара кеңес және қазақ жазушысы, ақын, фольклортанушы, баспагер, этнограф, аудармашы Зейнолла Сәніктің шығармашылығына арналған кітап көрмесінің ашылуымен басталды. Оның қаламынан «Тау жұлдызы», «Қазақтың тұрмыс-салт білімдері», «Қаракерей Қабанбай», «Хан батыр Қабанбай», «Қайрақбай», «Басбай», «Сергелдең», «Із», «Тұғырыл хан – Демежан батыр», «Сүлеймен би» және басқа еңбектер дүниеге келген. 2016 жылы «Ан Арыс» баспасы Зейнолла Сәнік пен Жанат Зейноллақызының «Қазақ этнографиясы» атты еңбегін жарыққа шығарды. Бұл шығармада тарихи тұлғалар, батырлар мен жыраулар туралы мәліметтер жинақталып, қағазға түсірілген.
Зейнолла Сәнік Қытайда дүниеге келіп, өмірінің басым бөлігін осы елде өткізді. Тек 65 жасында ғана тарихи Отанына оралып, Алматы қаласына қоныстанды. Жазушы 2013 жылдың қыркүйегінде өмірден өтті. Оның ұлы, Қытай Халық Республикасындағы ірі кәсіпкерлердің бірі, меценат Қанат Сәнік әкесінің атындағы қорды құрды. Айта кету керек, осы халықаралық конференцияны ұйымдастырушылардың бірі де Қанат Зейноллаұлы. Қордың басшыларымен қатар, Қытайға сапарды ұйымдастыруға Қазақстан Жазушылар одағы, Қазақстан Республикасының Қытай Халық Республикасындағы Елшілігі және Бейжіңдегі Қазақстанның Мәдени орталығы кураторлық етті.
Конференция барысында Қазақстан Жазушылар одағы басқармасының төрағасы Мереке Құлкенов жаһандану дәуіріндегі мәдени байланыстың ең тиімді құралдарының бірі – сапалы аударма екенін атап өтті. Оның айтуынша, тек кәсіби, терең ойластырылған аударма ғана түпнұсқаның тынысын, ішкі әуені мен ырғағын сақтай алады. Сондықтан аударма қызметін жаңа деңгейге көтеру, оны жүйелі әрі саналы түрде дамыту бүгінде қазақ және қытай әдебиеті арасында шынайы рухани көпір құру жолындағы ең өзекті міндеттердің біріне айналып отыр. Ол екі ел арасындағы рухани байланыстарды тереңдету жас аудармашыларға қолдау көрсетуді және осы бағытты дамыта түсуді талап ететінін айырықша атап өтті. «Екі ел арасындағы рухани байланыстарды нығайту жас аудармашыларды қолдауды және бұл бағытты дамытуды қажет етеді. Әдебиет – адамзатты жақындастыратын ең нәзік әрі ең қуатты күш. Біз – сол әдебиеттің елшілеріміз. Бүгінгі сапарымыз ұрпақ жадында сақталатын және тарихта қалатын ірі мәдени әрі әдеби бастамаға айналады деп сенемін», – деді ол.
Мереке Құлкенов өзінің құттықтау сөзінде Қазақстанның Қытайдағы Мәдени орталығына ерекше тоқталды. «Бүгін біз Бейжіңде ашылған, Қазақстанның шетелдегі алғашқы әрі әзірге жалғыз Мәдени орталығында кездесіп отырмыз. Бұл орталық ұзақ дипломатиялық келіссөздер мен ең жоғары деңгейде қол жеткізілген уағдаластықтардың нәтижесінде құрылды. Оның ашылуына төрт ай бұрын Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев арнайы қатысқан болатын».
Мәдени орталық шынымен ерекше әсер қалдырады. Ол Бейжіңнің орталық бөлігіндегі ең беделді аудандардың бірінде, «XXI ғасыр» бизнес-орталығында орналасқан және 600 шаршы метрден астам аумақты алып жатыр. Орталықтың ішіне кірген сәтте-ақ ерекше сезімге бөленесіз. Киіз үй пішінінде жасалған кіре берісінің өзі ұлттық нақышта безендірілген, бірден көңіліңіз көтеріліп, жанға жайлы жылылық пен тыныштық сезіледі. Сақ дәуіріне жататын бұйымдардың көшірмелері, Есік және Берел қорғандарынан табылған жәдігерлер, қазақ халқының күнделікті тұрмысынан алынған элементтер – мұның бәрі жай ғана әйнек сөренің артына қойылған әшекей емес, әрқайсысы өзінше сыр шертетін қасиетті мұра. Дәстүрлі музыкалық аспаптар, ұлттық әшекейлер мен тұрмыстық заттар қазақ мәдениетінің тұтас, тірі бейнесін құрайды. Мұндағы әрбір заттан өткен дәуірлердің тынысы сезіліп тұрғандай. Экспозицияны қазақстандық суретшілердің туындылары, ел тарихы мен мәдениетіне арналған сирек кітаптар толықтырған. Ал мультимедиялық экрандар кеңістікті жандандырып, келушілердің деректі фильмдер мен бейнематериалдар арқылы Қазақстанды жақынырақ тануына мүмкіндік туғызады: табиғи кеңістіктер мен мәдени ландшафтарды көруге, елге іштен көз жүгірткендей әсер алуға жол ашады.
Мәдени орталық тірі организм іспетті – үнемі қозғалыста. Мұнда қазақ дәстүрлеріне, өнеріне, тіліне, тарихына және ұлттық асханасына арналған іс-шаралар тұрақты түрде өткізіліп тұрады. Әсіресе қазақ тілі кабинеті ерекше маңызды. Мұнда ересектер мен балалар білім алады. Музыка және шығармашылық кабинетінен домбыра мен қобыздың үнін естисіз, мұнда шеберлік сабақтары өткізіліп, Қазақстаннан келген музыканттар мен әртістер концерт қояды. Мұндағы музыка – рух пен жүректің үні.
Орталықтағы кітапхана мен оқу залы қазақстандық авторлардың әр дәуір мен жанрға жататын шығармаларын ұсынады. Экспозицияның өзегі – ұлы ақын әрі ойшыл Абайдың кітабы. Орталыққа келген әрбір қонақ Абай портретінің жанында суретке түсуге ұмтылады. Ешбір әсірелеусіз айтсақ, Қазақстанның Бейжіңдегі Мәдени орталығы – жай ғана мәдени алаң емес, екі ел халқының мәдениеті, алуан түрлі замандар мен дәуірлердің, сол кездерде өмір сүрген адамдардың тыныс-тіршілігінің тоғысқан кеңістігі. Бұл – Қазақстан мен Қытайдың тең дәрежеде тілдесіп, ұғынысатын орны.
Қазақстанның Мәдени орталығы туралы сөз қозғағанда, оның ашылу салтанатында Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың мына сөзін айналып өту мүмкін емес. «Қытайда: «Бір гүлдің шешек атқанынан көктем келе қалмайды, көктем барлық гүлдер жайнағанда ғана келеді» деген сөз бар. Әртүрлі мәдениеттер, идеялар мен өркениеттер өзара байланысып, үйлесімді қатар өмір сүргенде ғана бірін-бірі байытып, адамзаттың дамуы мен өркендеуіне жол ашады», – деді Мемлекет басшысы. Ал Қытай Халық Республикасының Төрағасы Си Цзиньпин өзінің «Адамзаттың біртұтас тағдыры қауымдастығын бірлесе құру» атты еңбегінде тек бірлесіп әрекет ету, өзара құрмет пен қолдау арқылы ғана «бүкіл адамзат үшін жарқын болашақ қалыптастыруға болатынын» атап көрсетеді. Оның «Бір белдеу – бір жол» бастамасы да осы идеяға негізделген. Қазақстан Президенті мен ҚХР Төрағасының көзқарастары өзара үндесіп жатқанын конференцияда айтылған ойлар да дәлелдей түсті.
Конференция барысында Қытай Жазушылар одағы төрағасының орынбасары У Ицинь екі елдің арасындағы шығармашылық байланыс пен өзара аударма жасауды жандандыра түсуге бағытталған ойларын ортаға салып, нақты ұсыныстар айтты. Ол Зейнолла Сәніктің шығармашылық мұрасына және Қазақстан мен Қытай халықтарының әдеби дәстүрлерін байланыстыратын мәнді де мағыналы шаралар өткізіп тұру қажеттігіне баса назар аударды. Сонымен қатар Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Архивтер, құжаттама және кітап ісі комитетінің төрағасы Рустам Әли, меценат Қанат Сәнік, Қазақстан Жазушылар одағының хатшысы, республикалық әдеби «Простор» журналының бас редакторы Фархат Тамендаров баяндама жасады.
Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты, жазушы Бексұлтан Нұржекеұлы екі ел арасындағы әдеби байланыс тарихына және Зейнолла Сәніктің шығармашылық мұрасын ауқымды мәдени тұрғыда зерделеу керектігін айтты. Жазушы әрі аудармашы Акбар Мәжит Қазақстан мен Қытай жазушыларының шығармаларын өзара аудару мәселелеріне тоқталып, оның әдеби диалогты дамытудағы шешуші рөлін атап өтті. Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты, жазушы Кәдірбек Сегізбай тәуелсіздік жылдарындағы қазақ әдебиетінің дамуы туралы баяндама жасады.
Кездесу соңында Қазақстан мен Қытай ақындары өлең оқып, ілеспе аударма мамандары аударып отырды. Нәтижесінде әзіл мен ду қол шапалаққа толы, шынайы әрі жанды диалог қалыптасты. Республикалық «Простор» журналының бас редакторы Фархат Тамендаров «Саздан соққан сарбаз кірді түсіме» атты өлеңін оқығанда Бейжіңдегі «SICC» телеарнасының тілшісі онымен сұхбат жүргізуге тілек білдірді. Бірнеше сағаттың ішінде конференцияға арналған бейнеролик дайындалып, екі ел арасындағы поэтикалық диалогтың рәмізіне айналған осы өлең таспаға түсірілді.
Желтоқсан айының Бейжіңде өткен сол күні әдебиетте шекара болмайтынына тағы бір мәрте көз жеткіздім.

Мо Яньмен кездесу

Маңызды әдеби кездесулер әрдайым көпшіліктің алдында, фотоаппарат жарқылының қоштауымен өте бермейді. Көбінесе олар тыныш та оңаша жерде өтеді, сонда маңызы да тереңдей түседі. Бейжіңде жүргенде уақытты ерекше сезінесің. Мұнда уақыттың жылжуы бір бағытта жүрмейді, өткен шақ пен осы шақ қатар өмір сүреді. Қазақстан Жазушылар одағының басқарма төрағасы мен Нобель сыйлығының лауреаты, әлем әдебиетіндегі ең танымал тұлғалардың бірімен кездесуі алғашқы минуттардан-ақ әдеттегі таныстықтың шеңберінен шығып кетуінің себебі осы болса керек. Мереке Құлкенов пен Мо Янь кітап туралы ғана емес, сол кітаптардың артында тұрған мән-мағына жайында әңгімелесті. Кездесуде қазіргі заман тудырып отырған жаңа тақырыптар, жазушының оқырман алдындағы жауапкершілігі, қазақ-қытай әдеби ынтымақтастығының келешегі сөз болды.
Мереке Құлкенов Мо Яньнің прозасы туралы айта келіп, оның: шығармалары терең ұлттық сипатта болғанымен өзге мәдениет оқырманына да түсінікті екенін атап өтті. Өз кезегінде Мо Янь қазақ әдебиетіне шынайы қызығушылық танытып, оның эпикалық тынысын, дала философиясын, ауызша дәстүр мен заманауи көркем ойды ұштастыра білетінін жоғары бағалады. Сондай-ақ ол қазақстандық авторлармен бірлескен жобаларға қатысуға дайын екенін білдірді. Мо Янь 2026 жылы 23 маусымда Алматы қаласына келіп, қазақстандық ақындар мен прозашылармен кездесу өткізеді.
Осындай кездесулерде бір нәрсені айқын сезінесің: мәдени байланыс декларация арқылы емес, өзара сенімнен, бірін-бірі ести білуден және естілуге дайын болудан туындайды. Бұл кездесу екі ел арасындағы мәдени-гуманитарлық байланыстарды нығайтуға және халықтар арасындағы рухани ықпалдастықты тереңдетуге бағытталған маңызды қадамдардың бірі болды.

Гугун музейі

Қытайға сапар барысында біздің делегация Бейжіңнің көптеген маңызды орындарында болды. Алғашқы күні Жабық қалада (қазіргі Гугун музейі) болдық. Ертеде бұл жерде Көк Тәңірінің өзі, кейін оның ұлы – император өмір сүрген. Сондықтан «жабық» деген сөз бұл жерде теңеу де, поэтикалық тәсіл де емес, тура мағынасындағы анықтама. Қарапайым адамдар үшін бұл қала, дәлірек айтқанда, Мин мен Цин әулеттері императорларының резиденциясы болған алып сарай кешені тура мағынасында жабық болған. Билеуші әулет мүшелерінің, толып жатқан қызметшілер мен күңдердің өмірі осы қабырғалардың арғы жағында өтті. Әміршінің арнайы рұқсатынсыз бұл жерге кірмек болған қарапайым пенделер баяу өтетін азапты өлімге бұйырылатын. Соған қарамастан, кейбіреулерді мұндай сұмдық жаза да тоқтата алмапты. Қызығушылық қорқыныштан күшті болып шыққан. Бірақ біздің гид сол бір батыл жандардың тағдыры туралы әңгімелей қойған жоқ, біз де сұрамадық – назарымызды ежелгі ағаш құрылыстардың ұлылығы мен ауқымы, Қытай императорлары билігінің рәмізі болған осы кешен жаулап алған болатын.
Кіре берісте келушілердің сіріңке немесе оттық алып кірмеуін неге қатаң тексеретінін бірден түсіндік. От тұтатқыш заттарды алып өтуге қатаң Жабық. Ағаштан тұрғызылған Жабық қала ежелден өртке бейім болған. Сондықтан мұнда жылыту жүйесі ерекше ойластырылған: тұрғын ғимараттардың еденінің астына ыстық су өтетін құбырлар орнатылған, ал жылу көзі сарайдың сыртында орналасқан. Сонымен қатар, жылыту үшін жанған кезде түтін де, иіс те шығармайтын ағаш көмірі салынған арнайы мангалдар пайдаланылған. Желдету тесіктері туралы сұрағанымызда гид қабырғалардағы көзге әрең ілінетін ұсақ саңылауларды көрсетті.
Жабық қаланың аумағы 72 гектар. Көзге елестету қиын, бірақ шамамен жүз футбол алаңына тең. 980 ғимараттағы бөлмелердің саны 9999-ға жетіп жығылады. Аңыз бойынша, Аспан Әміршісінің сарайында он мың бөлме болыпты. Ал оның жердегі ұлы – император үшін кішіпейілдіктің белгісі ретінде бір бөлме кем салынған. Әрине, бөлмелердің нақты саны мен аңызда айтылған жәйт дәл келе бермейді, бұл жерде маңыздысы – арифметика емес, символика. Билік пен тұтастықтың белгісі болып саналатын Тоғыз саны бұл кешенде мантра немесе лейтмотив секілді қайталанып отырады. Жабық қалаға барған соң нумерологияға сенбейтіндер де ойланып қалады. Ежелгі қытай дүниетанымында жұп сандар әйелдердің табиғатымен, тақ сандар ерлердің табиғатымен байланысты. 9 – ең үлкен тақ сан, сондықтан ол ерлерге қасиеттердің ең жоғарғы дәрежесін білдіреді. Көне мәтіндерде тоғыз – «ең жоғарғы ерлік» деп аталады, сол себепті бұл сан елдің басты ер-азаматы – императордың бейнесімен байланыстырылған. Айтпақшы, соңғы билеуші әулет туралы айта кетейік. Жабық қалада билік құрған соңғы әулет – Цин әулеті болды. Оның тағдырына қатысты көне сәуегейлік айтылыпты: бұл әулет әйелдің қолынан күйреп тынады делінген екен. Белгілі бір тұрғыда солай болды да. Күйеуі қайтыс болғаннан кейін бұрын оның кәнизагы болған Цыси кіс жүзінде Қытайды өзі басқарған, тіпті өзінің екі жасар жиені Пу И ресми мұрагер деп танылған кезде де билікті уысынан шығармапты. Бұл бала Аспан асты елінің соңғы императоры әрі Жабық қаланың соңғы қожайыны болды. 1912 жылы бес жасқа толған ол тақтан бас тартты. Пу Идің тағдыры күрделі болды: Қытай императоры әрі «Аспан ұлы» атанған баладан КСРО түрмесіндегі тұтқынға дейінгі жолдан өтіп, кейін социалистік Қытайда қарапайым азамат ретінде архивші және бағбан болып жұмыс істеген. Ол 1967 жылы қайтыс болып, ақталып, ата-бабаларының жанына құрметпен жерленді.
Жабық қала биік қабырғамен және су толтырылған ормен – Алтын өзен Цзиньшуйхэмен қоршалған. Өзеннің үстінен бірнеше көпір салынған, олардың әрқайсысының өз қызметі болған: біреулері тек император әулетіне арналған, екіншілері жоғары дәрежелі шенеуніктер үшін, ал шеткілері «қоғамдық» көпірлер саналған – олармен сарайдың барлық тұрғындары жүре алатын болыпты. Мұндағы сәулетшіліктің өзінен дүниенің қатаң тәртібі көрініс тапқан. Біз көптеген залдарды (сарайларды) көрдік. Олардың кейбірі іс жүзінде пайдаланылмаған, дәлірек айтқанда, өмірде бір-ақ рет қолданылған – мысалы, таққа отыру рәсімі немесе үйлену тойы кезінде. Тағы бір қызық жайт – Жабық қалаға Оңтүстік қақпа арқылы кірген адам міндетті түрде Солтүстік немесе Шығыс қақпа арқылы шығуы тиіс. Қаланың ішіндегі қозғалыс қатаң түрде оңтүстіктен солтүстікке бағытталған, ал келген жолмен кері қайтуға тыйым салынған. Бұл ереже келушілер ағынын реттеу және бейберекеттікке жол бермеу үшін ойластырылған. Күн сайын музейге қырық мың адам келеді, жергілікті тұрғындар билетті бір апта бұрын сатып алуға міндетті. Ал шетелдіктер экскурсияға келген күні-ақ төлей алады. Осы себептен болар, қытайлар Жабық қалаға ерекше дайындықпен келеді. Ұлттық киім киіп, бетін опалаған, ернін қып-қызыл қылып бояп алған қыз-келіншектер көп. Делегациямыздағы ер адамдар экзотикалық сұлулармен бірге суретке түсті.
Жабық қаладан шыққанда ерекше сезімге бөленесің: музейден емес, тылсым уақыттың өзінен шыққандай күй кешесің. Жабық қала бұл күндері ашық, бірақ оның құпия сырлары әлі толық ашылған жоқ.
Абай ескерткіші және Юань Сикунь

Жабық қалаға барған күннің ертесіне біздің делегация «Чаоян» саябағын­да болып, Абай Құнанбайұлының ескерткішіне гүл шоқтарын қойды. Көне алаңдар мен сарайлардың империялық салтанатынан кейін кәдуілгі адами ойға, сөзге, мәдениеттің адамдық өлшеміне қайта оралғандай болдық.
Ескерткіш «Цзиньтай» көркемөнер музейінің маңында орналасқан. Ол 2014 жылғы 19 наурызда Қытайдағы қазақ халқының мәдени мұрасын тану мен достықтың рәмізі ретінде орнатылған. Ескерткіштің авторы – белгілі қытай мүсіншісі Юань Сикунь.
Саябаққа келгенде бізді Юань Сикуньнің өзі қарсы алды. Ол менің жадымда бәкене бойлы, егде тартқан, жүзі жұмсақ, көзінің нұры таймаған адам ретінде сақталып қалды. Юань Сикунь – ерекше тұлға.Тек суретші әрі мүсінші ғана емес, сонымен бірге меценат. Ол үшін өнер – халыққа қызмет етудің бір түрі. Меніңше, оның ең жоғары жетістіктерінің бірі – «Цзиньтай» көркемөнер музейін ашуы. 1996 жылы құрылған бұл музей бағалы өнер туындыларының қоймасы ғана емес, сонымен қатар мәдени іс-шаралар өтетін алаңға айналды. «Мен арыстанның суретін ақша табу үшін саламын, – дейді Сикунь. – Сол ақшаға құмыра сатып аламын. Құмыраларды бала оқытуға пайдаланамын. Ол қандай құмыра? Шет елдерен қайтарылған қытай жәдігерлері. Мен оларды «Цзиньтай» көркемөнер музейіне қоямын». Бұл сөзде халыққа қызмет ету философиясы жатыр – өнер халықтың меншігі, сондықтан оған қайтып оралуы тиіс.
Музейде Юань Сикуньнің отанына қайтарған баға жетпес жәдігерлері көп: көне жиһаздар, суреттер, бюстер мен мүсіндер. Біз «қасиетті орынға» – оның шеберханасына да кірдік. Юань Сикуньнің қолтаңбасы бірден танылады: оның барлық мүсіндерінен қозғалыс, тіршілік күші сезіледі. Саябақта серуендей жүріп Магеллан, Хосе Артигас, Тупак Амару II және басқа тарихи тұлғаларға арналған ескерткіштерді көріп, қатты таңғалдық.
Юань Сикуньнің шығармашылық жолы отанынан кеткен соң ғана мойындалған көптеген суретшілердің тағдырына ұқсайды. 1980 жылдардың басында ол Қытайдағы Жапония елшілігінің қызметкеріне үйленіп, Токиоға қоныс аударды. Ол жақта Жапония король әулетінің мүшелері мен жоғары лауазымды тұлғалардың портреттерін салу арқылы кеңінен танымал болды. 1991 жылы суретшіге Жапонияның сол кездегі премьер-министрі Тосики Кайфудың портретін салу тапсырылды. Бұл туындылар теледидардан көрсетіліп, Юань Сикунь бір сәтте әйгілі болып шыға келді. Содан бастап оның шығармашылығына отанында да айырықша назар аударыла бастады.
Бүгінде Юань Сикунь – шетелдік 152 мемлекет қайраткерінің тушьпен салынған портретінің авторы, сол үшін оны «портреттік дипломат» деп атайды. Сонымен қатар саясатта, спортта және өнерде танылған әлемдік көшбасшылардың 160-тан астам мүсінін жасаған. Юань Сикунь елдер арасындағы мәдени алмасудың күшіне шын жүректен сенеді.
«Осындай жеке мәдени алмасулар бүкіл әлемдік қауымдастықта өркениеттің дамуына үлес қосады деп үміттенемін», – дейді ол. Сондықтан да 2015 жылдан бері Қазақстан Республикасының Қытай Халық Республикасындағы Елшілігінің бастамасымен «Цзиньтай» музейінде жыл сайын «Абай оқулары» өткізіліп келеді. Абайдың қоладан құйылған мүсіні мен дауыстап оқылған сөздері өзге елде, бөтен мәдениетте, басқа тілде айтылса да мағынасының тереңдігі сол күйі сақталып қалғанына сенімдіміз.
Ұлттық кітапхана және
Заманауи әдебиет музейі

Делегация сондай-ақ Қытайдың Ұлттық кітапханасында болды. Бұл – елдегі ең ірі кітап қоймасы, үздіксіз қозғалыста өмір сүріп жатқан кеңістік. Келушілер үшін кітапхана жыл бойы ашық, онлайн-ресурстары тәулік бойы қолжетімді. Кітапханаға күн сайын он мың адам келеді екен.
Ұлттық кітап қоры қытай тіліндегі басылымдармен ғана шектелмейді, мұнда шетел тілдеріндегі әдебиеттердің де елдегі ең ірі қоры жинақталған. Соның ішінде қазақстандық әдебиет орталығы да бар. Ол Қазақстанның Ұлттық академиялық кітапханасының бастамасымен, Қытай Мәдениет министрлігінің қолдауымен құрылған. Бұл орталықта еліміздің тарихына арналған кітаптар, белгілі қазақ жазушыларының қазақ, орыс, ағылшын және қытай тілдеріндегі шығармалары ұсынылған. Жалпы алғанда, кітапхана қорына екі жүзден астам басылым тапсырылған.
Біздің сапарымыздың келесі нүктесі – Қытайдың заманауи әдебиетке арналған ұлттық музейі болды. Бұл – әлемде осы бағытта құрылған алғашқы әрі ең ірі музей. Оның экспозициясы 1919 жылдан бастап бүгінге дейінгі әдеби даму кезеңін қамтиды.
Жазушы әрі аудармашы Ба Цзиньнің бастамасымен құрылған музейде бұл күндері Қытайдың қазіргі заман авторларына тиесілі 800 мыңнан астам қолжазба, хаттар мен құжаттар сақтаулы тұр. Бұл – бір мезетте көрме залы, кітапхана және архив қызметін атқаратын нағыз қазынаның өзі.
Музей қорында көне кітаптар, карталар мен қолжазбалардың аса ауқымды жинағы бар екен – олардың саны 2,5 миллионнан асады. Қазақ ақыны Таңжарық Жолдыұлына арналған стендті көріп қуанып қалдық. Өкінішке қарай, оның есімін көпшілік біле бермейді. Бірақ дәл осындай тұлғалар өз тағдыры арқылы халықтың мәдениеттер мен шекаралардың арасында қалып қойған бір бөлігінің болмысын айқын көрсетеді.
Таңжарық Жолдыұлы – ақын, ағартушы, қоғам қайраткері, артына отыз мыңға жуық өлең қалдырған тұлға. Ол ірі тұлға болатын. Істің адамы еді. Бейімбет Майлиннің «Шұға» пьесасының алғашқы театрлық қойылымын ұйымдастырып, Қытайдағы қазақтардың тұңғыш газеті – «Іле өзені» басылымын негіздеп, бұл елдегі қазақтардың жазба әдебиетінің бастауында тұрған нақ осы Таңжарық Жолдыұлы.
Ақын туған жеріндегі оқиғаларды мұқият қадағалап отырған, «Қазақ» және «Айқап» газеттерін оқыған. Араб және парсы тілдерінен бөлек, қытай тілін де меңгерген, сөйтіп ол екі ел мәдениеті арасындағы шынайы дәнекерге айналды.
1923 жылы Таңжарық Жолдыұлы Қазақстанға келіп, орыс-қазақ мектебіне оқуға түседі, алғаш рет тарихи Отанының шынайы, кітаптан тыс өмірін көреді. Бұл тәжірибе оның өмірінде шешуші рөл атқарды. Қытайға оралған соң ол мәдени-ағартушылық қызметке бұрынғыдан да зор жігермен кірісті: газеттер шығарды, театрлардың ұйымдастырылуына көмектесті, қазақ-қырғыз мәдени-ағартушылық қозғалысы жетекшілерінің біріне айналды. 1940 жылы ақын тұтқындалып, түрмеге қамалады. Бірақ темір тордың арғы жағында да жазуын тоқтатпайды. Таңжарық Жолдыұлы Қытайда оның есімін қорықпай айтуға болатын заманға жете алмай, дүниеден өтті…
Маңызды әрі символдық мәні бар қадамдардың бірі – делегациямыздың жетекшісі, Қазақстан Жазушылар одағы басқармасының төрағасы Мереке Құлкеновтің музей қорына жасаған сыйы болды. Ол музейге көрнекті қазақ жазушысы, филолог, қоғам және мемлекет қайраткері Әбіш Кекілбаевтың жиырма томдық шығармалар жинағын, сондай-ақ қазақ классиктерінің өзге де басылымдарын тарту етті. Бұл сый – қазақ әдебиетінің рухани қазынасын әлемдік мәдени кеңістікке танытудың айқын белгісі әрі мәдени ықпалдастықтың нақты көрінісі болды.

Қытайдың Ұлы қорғаны

Сапардың соңғы күні біздің делегация Қытайдың ұлы қорғанына барды. Әрине, мұндай серуенге жылдың бұл мезгілі аса қолайлы емес – қыста Бейжіңде үскірік жел тұрады. Алайда жолымыз болды: табиғат мінез танытпай, жоғарыдан себелеген ұсақ қардан басқа ештеңе кедергі келтірмеді. Бірнеше шақырым жол жүріп, бір қарауыл мұнарасынан екіншісіне көтеріліп, төменге көз тастап, осындай ұлы құрылыс не үшін салынғанын түсінуге тырыстық. Тарих деректеріне сүйенсек, қорған солтүстіктен төнген көшпелі тайпалардың шапқыншылығынан қорғану үшін тұрғызылған. Бірақ шынын айтқанда, бұл жерде оған сену қиын: ағаш қалың өскен биік қырқалар мен тауларды ат үстінде еңсеру оңай емес сияқты. Бұл құрылыстың басты мақсаты қорғану емес, «өркениет» шекарасын айқындау, елдің қуаты мен ұлылығын әлемге паш ету болғандай әсер қалдырды.
Ұлы Қытай қорғаны б.з.д. III ғасырдан бастап бірнеше ғасыр бойы салынған. Барлық тармақтарын қоса есептегенде ұзындығы 21196 шақырым. Біз оны түгел аралап шығу үшін қанша уақыт кететінін есептей бастадық. Күніне кемінде елу шақырым жүрсең, шамамен бір жыл уақыт жұмсайды екенсің. Ондай ерлік, бәлкім, Гиннестің рекордтар кітабына енуді мақсат еткендерге ғана бұйырар. Арамызда ондай батылдар табыла қоймады. Оның үстіне, қорған толық қалпына келтірілмеген: желдің кесірінен көптеген бөліктері келушілер үшін жабық. Кей тұстарда тек тас жол ғана қалып, қоршаулар болмағандықтан туристерді жел ұшырып әкетуі әбден мүмкін.
Сапардан оралған соң журналымыздың бас редакторы Фархат Тамендаров алған әсерін өлең жолдарына түсірді.

Күнтізбемде белгі тұр:
Бүгін Қытай қорғанын басып алдым.
Мұнарадан көрдім бабалар көлеңкесін,
Қар жауып, олардың ізін жапты.
Екі күннен соң Жабық қалаға
Далалық жаным жетелеп апарды.
Әр бұрылыста – жау елесі,
Әр ғибадатханада – бөгденің көлеңкесі.
Бүгін, жиырма бірінші ғасырда,
Жау болма, дос бол, адамзат.
Кітапханалар жақындатсын бізді,
Жер де ортақ бізге, Жол да ортақ.

Бейжің артта қалды – құдды бір сапарда оқып тауыса алмайтын көп қырлы мәтін секілді. Ол жақтан әсерленіп қайттық, Қытайға деген көзқарасымыз өзгеріп кеткен сияқты. Бұл – көне тарихы бүгінгімен тайталаспай, қатар өмір сүретін, болашағы соңғы онжылдықтағы таңғаларлық экономикалық серпілістен де ауқымды көрінетін ел. Алайда сапардың басты қорытындысы – ынтымақтастық болды. Қол қойылған меморандум қытай авторларының үнін естуге мүмкіндік берумен қатар сол елдің мәдениетіне қазақстандық әдеби кеңістікке тереңірек бойлауға жол ашады.

Наталья
ГОРЯЧЕВА