ӨМІРГЕ ҚҰШТАР ҰРПАҚ ТӘРБИЕЛЕЙІК

Адамзат баласы өмірді ең үлкен құндылық, баға жетпес байлық ретінде қарастырады. Халқымызда өмірдің мәні, құны мен қадірі туралы ұлағатты сөздер, данышпандардан қалған терең ойлар, ұлттық тәрбиенің өзегіне айналған түсініктер мол. «Өмір – адам баласына берілген асыл аманат» деген ұғым да ғазиз ғұмырдың қасиетін айқындай түседі. Демек, мынау жарық дүние – адам баласына берілген ең ұлы нығмет. Алайда бүгінгі қоғамда осы баға жетпес өмірден өз еркімен бас тартатын адамдардың саны азаймай отыр. Әсіресе жасөспірімдер мен балалар арасында өз-өзіне қол жұмсау әрекеттерінің жиілей түсуі қазақ қоғамын алаңдатарлық жағдайға айналды. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметіне сүйенсек, жер бетінде әрбір 40 секунд сайын бір адам суицид салдарынан өмірмен қоштасады. Ал әлем бойынша жыл сайын 700 мыңнан астам адам осындай қайғылы қадамға барады екен. Өкінішке қарай, Қазақстан да бұл мәселе бойынша жоғары көрсеткішке ие елдердің қатарында. Статистердің айтуынша, елімізде жыл сайын 4-5 мыңға жуық суицид дерегі тіркеледі.
Олай болса, өмірдің қадірін жете түсінбей, қиындық алдында дәрменсіздік танытатын жастардың мұндай қадамға баруына не себеп? Суицидтің алдын алу үшін қоғам қандай шаралар қабылдауы тиіс? Жастардың өмірге деген сенімі мен үмітін қалай нығайта аламыз? Бұл – бүгінгі қоғамды толғандырған күрделі әрі маңызды, өмірлік сұрақтар.

Тығырық – өмірдің соңы емес
Қолдағы деректерге сүйенсек, адамды өзіне қол жұмсауға итермелейтін себептер әртүрлі. Көп жағдайда адам өмірлік қиындықтарды еңсере алмай, болашақтан үміт үзген кезде осындай қауіпті қадамға барады. Қаржылық қиындықтар, әлеуметтік тұрақсыздық, жалғыздық сезімі, отбасылық түсініспеушілік және ұзаққа созылған психологиялық қысым тұлғаның психоэмоционалдық жағдайын әлсіретіп, үмітсіздік сезімінің қалыптасуы мен күшеюіне ықпал етеді. Мұндай жағдайлар ұзақ уақыт бойы жинақталып, адамның депрессиялық күйге түсуіне әкелуі мүмкін.
Суицид құбылысы көбіне тұлғаның өміріндегі дағдарыстық кезеңдермен байланысты байқалады. Әсіресе жасөспірімдер мен жастар арасында бұл мәселе соңғы жылдары алаңдатарлық деңгейге жетіп отыр. Жасөспірімдік кезеңде тұлғаның психологиялық тұрақтылығы мен эмоционалдық реттелуі толық қалыптаспағандықтан, өмірлік қиындықтарды қабылдау және оларды еңсеру тәсілдері ересектерге қарағанда өзгеше сипатта болады. Мектептегі немесе отбасындағы түсініспеушілік, құрдастар тарапынан болатын қысым, бақытсыз махаббат, сондай-ақ өзін қоғамда қажетсіз немесе бағаланбайтын тұлға ретінде сезіну сияқты факторлар жасөспірімдердің эмоционалдық күйіне елеулі әсер етеді.
Психологтардың зерттеулеріне сәйкес, жасөспірімдер арасында кездесетін суицидтік әрекеттердің белгілі бір бөлігі демонстративті сипатта болуы мүмкін. Мұндай жағдайда жасөспірім өз әрекеті арқылы айналасындағылардың назарын аударуға, эмоционалдық қолдау мен түсіністікке ие болуға немесе өзіне қатысты әділетсіздікке қарсылық білдіруге тырысады. Алайда осындай «назар аударту» сипатындағы әрекеттердің өзі кей жағдайда қайғылы салдарға әкелуі ықтимал. Сондықтан суицидтік мінез-құлықтың кез келген белгісін елеусіз қалдыруға болмайды және оған дер кезінде психологиялық қолдау мен алдын алу шараларын ұйымдастыру қажет.
Суицидтің тағы бір маңызды себебі – әлеуметтік байланыстардың әлсіреуі. Француз әлеуметтанушысы Эмиль Дюркгейм өз зерттеулерінде адамның қоғаммен байланысы әлсіреген сайын суицид қаупі арта түсетінін айтқан. Егер адам өзін қоғамның толыққанды мүшесі ретінде сезінбесе, жалғыздық пен оқшаулану сезімі күшейеді. Мұндай жағдайда адам өз өмірінің мәні жоғалғандай күй кешуі мүмкін.
Психологиялық тұрғыдан алғанда, суицид тұлғаның ішкі психологиялық қақтығыстары мен ұзаққа созылған эмоционалдық күйзелістерінің нәтижесінде қалыптасатын күрделі әлеуметтік-психологиялық құбылыс болып саналады. Тұлғаның өміріндегі шешілмеген мәселелер, созылмалы стресс, фрустрациялық жағдайлар, өзін кінәлі сезіну, сондай-ақ болашаққа деген үміттің әлсіреуі немесе жоғалуы адамның психоэмоционалдық тұрақтылығын төмендетіп, ішкі дағдарыстық жағдайдың қалыптасуына әкелуі мүмкін. Осындай жағдайда тұлға өз өміріндегі қиындықтарды еңсерудің тиімді жолдарын көре алмай, суицидті мәселені шешудің жалғыз мүмкіндігі ретінде қабылдауы ықтимал.
Ғылыми зерттеулер суицидтік мінез-құлықтың қалыптасуына тұлғаның жеке-психологиялық ерекшеліктері мен өмірлік тәжірибесінің де айтарлықтай әсер ететінін көрсетеді. Атап айтқанда, эмоциялық өзін-өзі реттеу дағдылары жеткіліксіз, күйзеліске төзімділігі төмен, мазасыздық деңгейі жоғары немесе өзін-өзі бағалауы төмен адамдар өмірлік қиындықтарды ауыр қабылдап, психологиялық тұрғыдан осал топқа жатады. Сонымен қатар алкогольге немесе психобелсенді заттарға тәуелділік, депрессиялық және басқа да психикалық денсаулықтағы бұзылыстар суицид қаупін арттыратын маңызды қауіп факторларының бірі болып саналады.
Отбасы жағдайы да бұл мәселеде маңызды рөл атқарады. Толық емес немесе тұрақсыз отбасында өскен балалар, ата-анасы жиі жанжалдасатын ортада тәрбиеленген жасөспірімдер психологиялық тұрғыдан әлсіз болуы мүмкін. Ата-ана мен бала арасындағы сенімнің жоқтығы, баланың ішкі әлеміне көңіл бөлмеу, оның мәселелерін елемеу – жасөспірімнің жалғыздық сезімін күшейтеді.
Кейбір жағдайларда тұлғаны суицидтік мінез-құлыққа итермелейтін негізгі факторлардың бірі – өмірлік мақсаттың жоғалуы болып табылады. Орыс физиологы Иван Петрович Павлов бұл құбылысты «мақсат рефлексінің жоғалуы» ұғымы арқылы түсіндірген. Ғалымның пікірінше, адамның іс-әрекеті мен өмірлік белсенділігі көбіне белгілі бір мақсатқа бағытталған мотивациялық механизмдер арқылы реттеледі. Адамның өмірінде айқын мақсат пен болашаққа деген үміт болған жағдайда, ол түрлі қиындықтар мен кедергілерді жеңуге ұмтылып, өмірлік белсенділігін сақтай алады. Ал тұлға өз өмірінің мәні мен маңызын жоғалтқан кезде, оның мотивациялық белсенділігі төмендеп, өмірге деген қызығушылығы әлсірейді. Мұндай жағдайда адамда апатия, үмітсіздік және психологиялық күйзеліс күшейіп, бұл суицидтік ойлардың пайда болуына ықпал етуі мүмкін.
Сондықтан суицид мәселесін тек медициналық немесе психологиялық тұрғыдан ғана қарастыру жеткіліксіз. Бұл – әлеуметтік, мәдени және тәрбиелік факторлармен тығыз байланысты күрделі құбылыс. Адамды өзіне қол жұмсауға итермелейтін себептер көбіне бір ғана фактордан тұрмайды, олар бірнеше жағдайдың қатар әсер етуінен: өмірлік қиындықтар, психологиялық күйзеліс, әлеуметтік қолдаудың әлсіздігі, махаббатта жолы болмау және болашаққа деген үміттің жоғалуынан туындайды. Әсіресе жасөспірімдер арасында бұл мәселе ерекше назар аударуды қажет етеді. Қоғам, отбасы және білім беру жүйесі жас ұрпақтың психологиялық саулығына бейжай қарамауы тиіс. Өйткені кез келген адамның өмірі баға жетпес құндылық. Ал сол өмірді сақтап қалу – барша қоғамның ортақ міндеті.

Балалар ақшаға емес, мейірімге мұқтаж
Қазіргі қоғамда балалар мен жасөспірімдердің психологиялық денсаулығы маңызды әлеуметтік мәселелердің біріне айналып отыр. Әсіресе жас буын арасында кездесетін суицидтік мінез-құлық қоғамды алаңдататын күрделі құбылыс ретінде қарастырылады. Еліміздің жасөспірімдер арасындағы суицидтік көрсеткіш бойынша әлемде алдыңғы ондыққа кіретіні де жағдайдың тым күрделі екенін ұқтырса керек.
Балалық шақ пен жасөспірімдік кезең тұлғаның қалыптасуындағы ең нәзік әрі жауапты кезеңдердің бірі. Бұл уақытта адамның дүниетанымы қалыптасып, эмоционалдық тұрақтылығы дамып, әлеуметтік ортаға бейімделу процесі жүреді. Алайда осы кезеңде кездесетін психологиялық қиындықтар, әлеуметтік қысым немесе қолдаудың жеткіліксіздігі кейбір балалар мен жасөспірімдерді қауіпті мінез-құлыққа алып келуі мүмкін.
Жасөспірімдердің психологиялық тұрақтылығы толық қалыптаспағандықтан, олар өмірдегі түрлі жағдайларды ересектерге қарағанда басқаша қабылдайды. Қиындықтарға төзімділік деңгейінің төмендігі, эмоционалдық тұрақсыздық, өзіндік бағалаудың әлсіздігі, әлеуметтік қатынастардағы мәселелер олардың ішкі әлеміне қатты әсер етеді. Осындай жағдайлар кейде девиантты мінез-құлықтың қалыптасуына, ал одан әрі суицидтік ойлар мен әрекеттердің пайда болуына ықпал етуі мүмкін.
Балалар мен жасөспірімдер арасындағы суицидтік мінез-құлықты түсіну үшін оның пайда болуына әсер ететін факторларды жан-жақты қарастыру қажет. Бұл құбылыс бір ғана себептен туындамайды, керісінше психологиялық, әлеуметтік және отбасылық жағдайлардың өзара ықпалы нәтижесінде қалыптасады. Сондықтан бұл мәселені зерттеу барысында жасөспірімдердің психологиялық ерекшеліктерін, олардың өмір сүріп отырған әлеуметтік ортасын, сондай-ақ отбасы тәрбиесінің рөлін ескеру маңызды.
Жасөспірімдік кезең адамның психологиялық дамуында ерекше орын алады. Бұл уақытта тұлға өзін қоғамның бір мүшесі ретінде сезініп, өзінің жеке болмысын, өмірлік бағытын анықтауға тырысады. Осы кезеңде пайда болатын ішкі қайшылықтар, эмоциялық тұрақсыздық және өзіндік бағалаудың қалыптасуындағы қиындықтар кейбір жасөспірімдер үшін күрделі психологиялық күйзелістерге әкелуі мүмкін.
Жасөспірімдер көбіне өз сезімдерін толық түсіндіре алмайды немесе оны дұрыс жеткізуге қиналады. Ішкі жан дүниесінде орын алған күйзелістер ұзақ уақыт бойы жиналып, психологиялық қысымның артуына себеп болады. Мұндай жағдайда жасөспірім өзін жалғыз сезінуі, қоршаған ортадан түсіністік таппауы немесе өзінің мәселелерін шешудің жолын көрмеуі мүмкін. Нәтижесінде үмітсіздік, торығу, қамығу, қорқыныш сезімдері пайда болып, суицидтік ойлар туындауы ықтимал.
Психологтар жасөспірімдер арасындағы суицидтік мінез-құлық көбіне эмоциялық күйзеліс пен психологиялық тұрақсыздықтың нәтижесінде пайда болатынын айтады. Өзін төмен бағалау, әлеуметтік ортада қабылданбау сезімі, қатарластар арасындағы қысым, қорқыныш немесе болашаққа сенімсіздік сияқты факторлар жасөспірімнің психологиялық жағдайына әсер етеді.
Сонымен қатар жасөспірімдердің ойлау жүйесі де ерекше сипатқа ие. Олар өмірдегі қиындықтарды көбіне абсолютті түрде қабылдайды, яғни белгілі бір мәселені шешілмейтіндей көріп, жағдайды тым күрделендіріп жіберуі мүмкін. Мұндай жағдайда эмоцияға беріліп қабылданған шешімдер қауіпті салдарға алып келуі ықтимал.
Балалар мен жасөспірімдер арасындағы суицидтік мінез-құлықты түсінуде девиантты мінез-құлық ұғымы маңызды орын алады. Девиантты мінез-құлық – қоғамда қабылданған әлеуметтік нормалар мен ережелерден ауытқу ретінде сипатталады. Бұл құбылыс жасөспірімдердің тұлғалық дамуындағы түрлі қиындықтармен байланысты болуы мүмкін.
Девиантты мінез-құлық әртүрлі түрде көрініс табады. Кейбір жасөспірімдер агрессивті әрекеттерге бейім болса, енді біреулері қоғамнан оқшаулануға, жалғыздықты таңдауға немесе өз-өзіне зиян келтіруге бейім болуы мүмкін. Мұндай мінез-құлық көбіне баланың ішкі күйзелісінің немесе психологиялық қиындықтарының белгісі болып табылады.
Жасөспірімдер арасындағы девиантты мінез-құлықтың қалыптасуына көптеген факторлар әсер етеді. Олардың қатарында отбасындағы түсініспеушілік, мектептегі қиындықтар, қатарластар арасындағы қысым, әлеуметтік теңсіздік немесе эмоционалдық қолдаудың жеткіліксіздігі бар. Осындай жағдайлар баланың ішкі әлемінде шиеленіс тудырып, оның мінез-құлқында ауытқулардың пайда болуына себеп болуы мүмкін.
Кей жағдайда девиантты мінез-құлық суицидтік әрекеттердің алдын ала белгісі болуы мүмкін. Мысалы, өз-өзіне зиян келтіру, қауіпті әрекеттерге бару немесе өмірге деген қызығушылықтың төмендеуі сияқты белгілер жасөспірімнің психологиялық жағдайының күрделі екенін көрсетеді. Сондықтан мұндай мінез-құлық көріністеріне бейжай қарамау маңызды.
Балалар мен жасөспірімдердің психологиялық әл-ауқатын сақтау үшін олардың эмоционалдық қажеттіліктеріне көңіл бөлу аса маңызды. Психологиялық қолдау – тұлғаның қиындықтарды жеңуіне, өз эмоцияларын түсінуіне және өмірлік мәселелерді тиімді шешуіне көмектесетін маңызды факторлардың бірі.
Жасөспірімдер көбіне өз мәселелерін ашық айтуға қиналады. Сондықтан ата-аналар, мұғалімдер және психологтар олардың ішкі жағдайын түсінуге тырысуы керек. Өйткені баланың ойын тыңдау, оның сезімдерін қабылдау және оған қолдау көрсету жасөспірімнің өзіне деген сенімін арттырады. Психологиялық қолдау тек қиын жағдайларда ғана емес, күнделікті өмірде де қажет. Жасөспірімнің жетістіктерін бағалау, оның қызығушылықтарын қолдау және жеке пікіріне құрметпен қарау оның тұлғалық дамуына оң әсер етеді.
Жасөспірімдердің өмірінде әлеуметтік ортаның рөлі ерекше. Мектеп, достар ортасы, қоғамдағы әлеуметтік қатынастар баланың дүниетанымына және мінез-құлқына айтарлықтай әсер етеді. Егер жасөспірім өзін қоғамда қолдау тапқан тұлға ретінде сезінсе, оның психологиялық тұрақтылығы артады.
Мектеп – жасөспірімдердің өміріндегі маңызды әлеуметтік орта. Мұғалімдердің қолдауы, сыныптағы жағымды атмосфера және қауіпсіз психологиялық орта баланың эмоционалдық жағдайына оң әсер етеді. Ал керісінше жағдайда, яғни буллинг, мазақ ету немесе әлеуметтік оқшаулану сияқты жағдайлар жасөспірімнің психологиялық жағдайын нашарлатуы мүмкін. Соңғы жылдары мектептер мен колледждерде кездесетін буллинг, яғни қатарластар арасындағы мазақ ету, қорлау, кемсіту немесе әдейі шеттету сияқты әрекеттер жиілеп бара жатқаны байқалады. Мұндай жағдайлар алғашында елеусіз көрінгенімен, уақыт өте келе жасөспірімнің ішкі жан дүниесіне терең жара салып, оның психологиялық тұрақтылығына кері әсер етуі мүмкін.
Буллинг көбіне сөзбен қорлау, сырт келбетіне байланысты кемсіту, әлеуметтік жағдайына немесе оқу үлгеріміне қарап мазақ ету түрінде көрініс табады. Кей жағдайда бұл әрекеттер топтық сипат алып, белгілі бір баланы ұжымнан шеттетуге дейін барады. Осындай қысымға ұшыраған жасөспірім өзін қорғансыз сезініп, айналасындағы адамдарға деген сенімін жоғалта бастайды. Оның үстіне, қатарластарының қолдауын таппаған бала өзін жалғыз сезініп, ішкі күйзелісін ешкіммен бөлісе алмай қалуы мүмкін.
Әлеуметтік оқшаулану жасөспірім үшін ең ауыр психологиялық жағдайлардың бірі. Себебі бұл кезеңде балалар үшін достық, ұжымда өз орнын табу, қатарластарымен еркін қарым-қатынас орнату өте маңызды. Егер бала өз ортасында қабылданбай, үнемі мазаққа ұшырап немесе шеттетіліп жүрсе, оның өзіне деген сенімі әлсірейді. Уақыт өте келе мұндай жағдайлар жасөспірімнің тұйықталып, қоғамнан алыстауына, өмірге деген қызығушылығының төмендеуіне әкелуі ықтимал.
Психологтардың пікірінше, ұзақ уақыт бойы буллингке ұшыраған балалардың бойында қорқыныш, күйзеліс, өзін төмен бағалау және болашаққа деген сенімсіздік сияқты сезімдер қалыптасуы мүмкін. Кейбір жасөспірімдер бұл жағдайды сыртқа шығармай, сырласатын жан таппай, ішкі жан дүниесінде сақтай береді. Осындай ішкі күйзелістер жинала келе, олардың өмірге деген көзқарасын өзгертіп, өз өмірін мәнсіз деп қабылдауына дейін жеткізуі ықтимал.
Әсіресе әлеуметтік желілердің дамуы буллингтің жаңа түрлерінің пайда болуына әсер етті. Қазіргі кезде интернет арқылы мазақ ету, келемеждеу, жалған ақпарат тарату немесе әдейі қорлайтын пікірлер жазу, ЖИ арқылы түрлі видео тарату сияқты әрекеттер де жасөспірімдердің психологиялық жағдайына айтарлықтай әсер етеді. Онлайн кеңістіктегі мұндай қысым кейде көзге көрінбегенімен, оның салдары өте ауыр болуы мүмкін.
Мұндай жағдайлардың алдын алу үшін білім беру мекемелерінде қауіпсіз және қолайлы психологиялық орта қалыптастыру аса маңызды. Мұғалімдер мен тәрбиешілер оқушылар арасындағы қарым-қатынасты бақылап, кез келген кемсіту немесе мазақ ету әрекеттеріне дер кезінде назар аударуы қажет. Сонымен қатар мектеп пен колледждерде өзара сыйластық, толеранттылық және бір-біріне қолдау көрсету мәдениетін қалыптастыру бағытында тәрбиелік жұмыстар жүргізілуі тиіс.
Ата-аналардың да бұл мәселедегі рөлі ерекше. Олар баланың көңіл күйіндегі өзгерістерге бейжай қарамай, оның ішкі сезімдерін түсінуге тырысуы қажет. Егер бала мектепке барудан қашқақтаса, тұйықталып кетсе немесе көңіл күйі жиі өзгерсе, бұл оның психологиялық қиындықтарға тап болғанының белгісі болуы мүмкін. Мұндай жағдайда баламен ашық сөйлесіп, оған сенім мен қолдау көрсету өте маңызды.
Қоғам үшін әрбір баланың психологиялық саулығы үлкен құндылық. Сондықтан буллингке қарсы мәдениет қалыптастыру тек мектептің немесе ата-ананың ғана емес, бүкіл қоғамның ортақ міндеті. Өзара құрметке негізделген орта қалыптасқан жағдайда ғана жасөспірімдер өзін қауіпсіз сезініп, болашаққа сеніммен қарай алады. Ал қолдау мен түсіністікке толы орта жас ұрпақтың өмірге деген құштарлығын арттырып, олардың толыққанды тұлға болып қалыптасуына мүмкіндік береді.
Адам өміріндегі алғашқы тәрбие, алғашқы түсінік, алғашқы мінез-құлық үлгілері өз отбасында қалыптасады. Баланың дүниетанымы, адамдармен қарым-қатынас жасау тәсілі, қиындықтарды қабылдау деңгейі мен өмірге деген көзқарасы көбіне үйдегі ортаға байланысты болады. Сондықтан отбасының атмосферасы баланың психологиялық саулығы мен тұлғалық дамуына тікелей ықпал етеді.
Қазақ халқы ертеден отбасы тәрбиесіне ерекше мән берген. Халық даналығында «Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілерсің» деген нақыл сөз бекер айтылмаған. Бұл сөз баланың бойына сіңетін қасиеттердің басым бөлігі отбасындағы тәрбие арқылы қалыптасатынын білдіреді. Яғни бала ата-анасының іс-әрекетін, қарым-қатынас мәдениетін, эмоциялық реакцияларын бақылап өседі және уақыт өте келе сол мінез үлгілерін өз өмірінде қайталайды.
Отбасындағы жылулық пен өзара түсіністік жасөспірімнің психологиялық тұрақтылығының басты тіректерінің бірі. Егер бала өзін үйінде қауіпсіз сезінсе, ата-анасының махаббатын, қамқорлығын және қолдауын сезінсе, ол өмірдің түрлі қиындықтарына төтеп беруге әлдеқайда дайын болады. Мұндай ортада өскен балалар өз пікірін еркін білдіруге, мәселелерін ашық айтуға және қиын сәттерде көмек сұрауға үйренеді. Бұл қасиеттер олардың психологиялық саулығын сақтауға көмектеседі.
Ал керісінше жағдайда, яғни отбасында түсініспеушілік, тұрақты жанжал, немқұрайлылық немесе эмоционалдық салқындық орын алса, бала өзін жалғыз сезінуі мүмкін. Ата-анасының назарынан тыс қалған жасөспірім көбіне өз мәселелерін ішіне сақтап, айналасынан қолдау таппай қиналады. Уақыт өте келе бұл ішкі күйзелістер оның мінез-құлқына, өз-өзіне деген көзқарасына және өмірге деген сеніміне әсер етуі мүмкін.
Қазіргі қоғамда балалардың психологиялық қиындықтарының бір бөлігі отбасындағы тұрақсыз жағдайлармен байланысты болып жатады. Соның ішінде толық емес отбасы мәселесі де маңызды факторлардың бірі. Әрине, толық емес отбасында өскен барлық бала қиындыққа ұшырайды деп айту дұрыс емес. Алайда ата-ананың бірінің болмауы кейбір балаларға эмоционалдық тұрғыдан ауыр әсер етуі мүмкін. Әсіресе бала өзін қатарластарымен салыстырып, отбасындағы жетіспеушілікті сезінген кезде бұл жағдай оның ішкі күйіне әсер етеді.
Кей жағдайда ата-ананың ажырасуы немесе отбасындағы тұрақсыз қарым-қатынастар баланың психологиялық тепе-теңдігін бұзады. Балалар көбіне мұндай жағдайларда өзін кінәлі сезінуі немесе ата-анасының арасындағы жанжалға алаңдауы мүмкін. Осындай күйзелістер ұзақ уақыт бойы жалғасса, балада мазасыздық, тұйықтық және сенімсіздік сияқты мінез ерекшеліктері қалыптасуы ықтимал.
Отбасындағы тағы бір күрделі мәселе – ата-аналардың ішімдікке немесе есірткіге тәуелділігі. Мұндай жағдайлар баланың психикасына өте ауыр әсер етеді. Себебі бала үшін ата-ана қорғаныш пен сенімділіктің символы. Егер сол адам тұрақсыз мінез көрсетсе, агрессия танытса немесе жауапкершіліктен қашса, бала өзін қауіпсіз сезінбейді.
Алкоголь мен есірткіге тәуелді ата-анасы бар отбасыларда балалар жиі қорқыныш пен күйзеліс жағдайында өмір сүреді. Үйдегі жанжалдар, тұрақсыз атмосфера, күтпеген агрессия немесе немқұрайлылық баланың эмоционалдық дамуына кері әсер етеді. Мұндай ортада өскен бала кейде өзіне деген сенімін жоғалтып, өмірді қауіпті әрі сенімсіз құбылыс ретінде қабылдай бастайды.
Сонымен қатар ата-ананың зиянды әдеттері баланың мінез-құлқына үлгі ретінде әсер етуі мүмкін. Бала көбіне естігенінен гөрі көргенін қайталайды. Сондықтан үйде жиі кездесетін агрессия, жауапсыздық немесе тәуелділік әрекеттері оның санасында қалыпты жағдай ретінде қабылдануы ықтимал. Мұндай жағдайлар баланың болашақтағы өмірлік таңдауына да әсер етуі мүмкін.
Жасөспірімдік кезең адамның психологиялық тұрғыдан ең сезімтал кезеңдерінің бірі. Бұл уақытта балалар өзін қоғамда қалай қабылдайтынын, болашақтағы орнын, жеке тұлғалық құндылығын түсінуге тырысады. Егер осы кезеңде олар ата-анасының қолдауын сезінбесе немесе отбасында тұрақсыздық орын алса, бұл олардың эмоционалдық жағдайын әлсіретуі мүмкін. Кейбір жағдайларда балалар өз мәселелерін ата-анасына айтуға қорқады немесе олардың түсінбейтінін ойлайды. Мұндай кезде жасөспірім өз проблемаларымен жалғыз қалып, оны шешудің дұрыс жолын таба алмай қиналуы мүмкін. Сондықтан ата-ананың басты міндеттерінің бірі – балаға сенімді тірек бола білу.
Баламен ашық әрі сенімді қарым-қатынас орнату – ата-аналық тәрбиенің маңызды бөлігі. Бұл үшін ата-ана баласының пікірін тыңдай білуі, оның сезімдерін түсінуге тырысуы және сынның орнына қолдау көрсетуі қажет. Кейде қарапайым әңгіме немесе шынайы қызығушылықтың өзі бала үшін үлкен қолдау болуы мүмкін.
Сонымен қатар ата-ананың өз мінез-құлқы да үлкен рөл атқарады. Балалар үлкендердің сөзінен гөрі іс-әрекетіне көбірек мән береді. Егер ата-ана сабырлы, жауапкершілікті және сыйластыққа негізделген қарым-қатынас көрсетсе, бала да осы қасиеттерді бойына сіңіреді. Ал керісінше жағдайда, агрессия мен немқұрайлылық баланың мінезіне де әсер етуі ықтимал.
Қазақ қоғамында бала тәрбиесіне қатысты үлкен жауапкершілік әрқашан ата-анаға жүктелген. Дәстүрлі түсінік бойынша, баланың тәрбиесі тек мектептің немесе қоғамның емес, ең алдымен отбасының міндеті болып саналады. Сондықтан ұрпақ тәрбиесі туралы сөз қозғағанда, ата-аналардың рөлі ерекше атап өтіледі.
Қазіргі уақытта балалардың психологиялық жағдайына әсер ететін көптеген сыртқы факторлар бар: әлеуметтік желілер, ақпараттық қысым, оқу жүктемесі, қатарластар арасындағы бәсекелестік. Осындай күрделі ортада бала үшін ең сенімді тірек – отбасы болып қала береді. Егер үйінде қолдау мен түсіністік болса, бала сыртқы қиындықтарға әлдеқайда төзімді болады.
Өкінішке қарай, кейде үлкендер өздерінің мінез-құлқы мен әрекеттерінің балаға қаншалықты әсер ететінін толық түсіне бермейді. Күнделікті күйбең тіршілік, жұмысбастылық немесе жеке мәселелер ата-ананың баламен қарым-қатынасына кедергі келтіруі мүмкін. Бірақ дәл осы қарым-қатынас баланың эмоционалдық дамуы үшін өте маңызды. Сондықтан қоғамдағы кейбір күрделі мәселелерге тек балалардың мінез-құлқы тұрғысынан ғана қарау жеткіліксіз. Жасөспірімдердің психологиялық қиындықтарының бір бөлігі үлкендердің әрекеттерімен де байланысты болуы мүмкін. Егер балалардың болашағы жарқын болсын десек, ең алдымен үлкендер өз жауапкершілігін түсінуі қажет.
Балалардың психологиялық тұрғыдан мықты, өмірге сенімді, қоғамға пайдалы азамат болып қалыптасуы – ең алдымен отбасындағы тәрбиенің нәтижесі. Сондықтан әр ата-ана өз әрекетінің балаға үлгі екенін есте ұстауы тиіс. Салауатты өмір салтын ұстану, жауапкершілік көрсету, өзара сыйластықты сақтау – мұның бәрі бала тәрбиесінде маңызды рөл атқарады.
Қазақ қоғамы әрқашан ұрпақ тәрбиесіне ерекше мән берген халықтардың бірі. Сол дәстүрді сақтай отырып, қазіргі заман талаптарына сай саналы тәрбие қалыптастыру – бүгінгі ата-аналардың маңызды міндеті. Өйткені әрбір баланың тағдыры тек бір отбасының ғана емес, тұтас қоғамның болашағы.
Сондықтан балаларымыздың психологиялық тұрғыдан мықты, өмірге құштар, өз талантына, қабілетіне сенетін азамат болып өсуі үшін ең алдымен отбасы ішінде жылулық пен түсіністік орнату қажет. Есіңізде болсын, балаға керегі сіздің ақшаңыз емес, кіршіксіз көңіліңіз, махаббатыңыз бен қолдауыңыз олар үшін ең үлкен қорғаныш. Ал осындай қолдау бар жерде жас ұрпақтың болашағы да берік болады.

Үміт үзілмеген жерде өмір жалғасады
Суицидтің алдын алу жұмыстары психологиялық қолдауды жүйелі түрде күшейтуден басталады. Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, бұл бағытта мектептегі психологиялық қызметтердің рөлі ерекше маңызды. Көптеген дамыған елдерде мектеп психологтары тек мәселе туындаған кезде ғана емес, профилактикалық жұмыстарды жүргізу арқылы да балалардың психоэмоционалдық дамуын тұрақтандыруға үлес қосады. Мұндай жұмыстарға эмоционалдық күйді бақылау, күйзеліс белгілерін ерте кезеңде анықтау, тұлғаның когнитивтік, әлеуметтік және мотивациялық компоненттерін зерттеу кіреді. Жүйелі психологиялық қолдау жасөспірімдердің ішкі психологиялық ресурстарын нығайтуға, бейімделу қабілеттерін арттыруға және суицидтік мінез-құлық қаупін төмендетуге бағытталған стратегиялық фактор болып табылады.
Мысалы, Финляндия, Канада және Жапония сияқты елдерде мектептегі психологиялық қолдау жүйесі жақсы дамыған. Бұл елдерде оқушылармен жеке әңгімелер, эмоционалдық интеллектіні дамытуға арналған тренингтер және психологиялық сауаттылық сабақтары тұрақты өткізіледі. Мұндай бағдарламалар жасөспірімдердің өз сезімдерін түсінуіне, қиындықтарды дұрыс қабылдауына және көмек сұраудан қорықпауына ықпал етеді.
Психологиялық қолдаудың тағы бір маңызды бағыты – балаларды күйзелісті басқару дағдыларына үйрету. Өмірде қиындықтар мен сәтсіздіктердің болуы табиғи құбылыс. Бірақ әр адам оларды әртүрлі қабылдайды. Кейбіреулер үшін қиындық – жаңа тәжірибе болса, басқалар үшін ол үлкен дағдарысқа айналуы мүмкін. Сондықтан жасөспірімдерді эмоцияларды реттеу, стресс жағдайында дұрыс шешім қабылдау және проблемаларды конструктивті түрде шешу дағдыларына үйрету маңызды.
Суицидтің алдын алу шараларының ішінде әлеуметтік ортаның рөлі де ерекше. Адам өзін қоғамның бір бөлігі ретінде сезінген кезде, оның өмірге деген қызығушылығы мен жауапкершілігі артады. Ал керісінше жағдайда, яғни әлеуметтік оқшаулану орын алған кезде, тұлғаның психологиялық жағдайы әлсіреуі мүмкін. Сондықтан мектеп, отбасы және қоғам жасөспірімдердің әлеуметтік белсенділігіне қолдау көрсетуі тиіс.
Спорт, шығармашылық үйірмелер, қоғамдық жобалар мен еріктілік қызметтері балалардың өз қабілеттерін дамытуына және жаңа достық байланыстар орнатуына мүмкіндік береді. Мұндай іс-әрекеттер жасөспірімнің өзін қоғамға пайдалы адам ретінде сезінуіне көмектеседі. Ал бұл сезім тұлғаның өмірге деген оң көзқарасын қалыптастырады.
Әлемдік тәжірибеде суицидтің алдын алу үшін арнайы ұлттық бағдарламалар да қабылданған. Мысалы, Австралияда жастар арасында психологиялық қолдау қызметтері кеңінен дамыған. Елде тәулік бойы жұмыс істейтін сенім телефондары, онлайн кеңес беру жүйелері және жастарға арналған психологиялық орталықтар бар. Мұндай қызметтер қиын жағдайда қалған жасөспірімдерге жедел көмек көрсетуге мүмкіндік береді.
Ұлыбританияда да жастардың психикалық денсаулығын қорғауға бағытталған бағдарламалар жүзеге асырылып келеді. Бұл елде мектептерде эмоционалдық сауаттылықты дамытуға арналған арнайы сабақтар енгізілген. Оқушылар өз сезімдерін анықтауды, эмоцияларын дұрыс білдіруді және қиын жағдайларда қолдау іздеуді үйренеді. Мұндай білім балалардың психологиялық төзімділігін арттыруға ықпал етеді.
Суицидтің алдын алу мәселесінде ақпараттық саясат та маңызды рөл атқарады. Ғалымдар мен психологтар бұқаралық ақпарат құралдары мен көркем әдебиетте суицид тақырыбының қалай көрсетілетініне ерекше назар аударады. Себебі кейбір жағдайларда суицидтік әрекеттердің романтизациялануы немесе драматизациялануы жасөспірімдердің санасына теріс әсер етуі мүмкін. Кейбір зерттеулерде мұндай құбылыс «Вертер эффектісі» деп аталады. Бұл термин әдебиет пен медиа кеңістігінде суицид оқиғаларының әсерінен басқа адамдардың да осындай әрекетке бару ықтималдығы артуы мүмкін екенін білдіреді. Сондықтан қазіргі кезде көптеген елдерде суицид туралы ақпаратты жариялаудың арнайы ережелері бар. Бұл ережелердің басты мақсаты суицидті сенсациялық немесе тартымды құбылыс ретінде көрсетпеу. Керісінше, ақпараттық материалдарда өмірдің құндылығы, қиындықтарды жеңудің мүмкіндігі және психологиялық көмекке жүгінудің маңыздылығы көрсетіледі. Мұндай тәсіл жастардың санасында өмірге деген оң көзқарасты қалыптастыруға көмектеседі.
Көркем әдебиетте де бұл тақырыпқа жауапкершілікпен қарау маңызды. Әдеби шығармалар қоғамның дүниетанымына үлкен әсер етеді. Сондықтан суицид тақырыбын бейнелеу кезінде оны батыл шешім ретінде көрсету дұрыс емес. Мұндай тәсіл жасөспірімдердің құбылмалы психикасына кері әсер етуі мүмкін. Керісінше, әдебиет адамның өмір үшін күресін, қиындықтарды жеңу жолдарын және үміттің маңызын көрсетуі тиіс. Өмірдің күрделі кезеңдері кез келген адамда болуы мүмкін. Бірақ сол қиындықтарды жеңу, жаңа мүмкіндіктерді табу және болашаққа сеніммен қарау – адамзат тарихындағы ең маңызды құндылықтардың бірі.
Балалар мен жасөспірімдерге өмірдің мәнін түсіндіру – тәрбиенің маңызды бөлігі. Бұл жерде тек моральдық уағыз жеткіліксіз. Балалар өмірдің құндылығын нақты тәжірибе арқылы сезінуі қажет. Мысалы, шығармашылық, спорт, ғылым немесе қоғамдық қызмет арқылы өз мүмкіндіктерін ашқан жасөспірім өмірдің қызық әрі мағыналы екенін түсіне бастайды.
Өмірге деген қызығушылық адамның ішкі әлеуетін іске асырумен тығыз байланысты. Егер жасөспірім өзінің қабілетін байқап, жетістіктерге қол жеткізе бастаса, ол болашаққа үмітпен қарайды. Ал үміт – адамның психологиялық тұрақтылығын сақтайтын ең маңызды факторлардың бірі.
Суицидтің алдын алу тек психологтардың немесе мұғалімдердің міндеті емес. Бұл – бүкіл қоғамның ортақ жауапкершілігі. Әрбір ересек адам жас ұрпақтың психологиялық жағдайына бейжай қарамауы тиіс. Кейде қарапайым қолдау немесе жылы сөздің өзі қиын жағдайда жүрген бала үшін үлкен маңызға ие болуы мүмкін.
Сонымен қатар қоғамда психологиялық көмекке жүгінуге қатысты көзқарасты өзгерту қажет. Кейбір адамдар әлі де психологқа баруды әлсіздік немесе ұят нәрсе деп қабылдайды. Ал шын мәнінде бұл – адамның өз денсаулығына жауапкершілікпен қарауының белгісі. Психологиялық көмек көптеген қиындықтарды ерте кезеңде шешуге мүмкіндік береді.
Бүгінгі таңда көптеген елдерде психикалық денсаулықты қорғау ұлттық саясаттың маңызды бөлігіне айналып отыр. Бұл бағытта ғылыми зерттеулер жүргізіліп, жаңа профилактикалық бағдарламалар әзірленуде. Осындай тәжірибелерді зерттеу және оларды ұлттық ерекшеліктерге бейімдеу қоғам үшін маңызды міндеттердің бірі болып саналады.
Балалар мен жасөспірімдердің өмірге деген көзқарасы көбіне үлкендердің әрекеттері арқылы қалыптасады. Егер қоғамда мейірімділік, өзара қолдау және жауапкершілік құндылықтары басым болса, жас ұрпақ та сол құндылықтарды бойына сіңіреді. Ал мұндай ортада өмірдің мәні мен қадірін түсіну әлдеқайда жеңіл болады.
Өмір – адамға берілген ең үлкен мүмкіндік. Әрбір адамның өмірінде қиындықтар болуы мүмкін, бірақ бұл қиындықтар адамның тағдырын толық анықтамайды. Керісінше, олар жаңа тәжірибе мен рухани өсуге жол ашуы мүмкін. Сондықтан жас ұрпаққа өмірдің күрделілігімен бірге оның әсемдігін де көрсету қажет.
Балалар мен жасөспірімдердің қауіпсіз әрі бақытты өмір сүруі қоғамның болашағын айқындайтын маңызды фактор. Егер біз олардың психологиялық саулығына көңіл бөліп, қолдау көрсетіп, өмірдің құндылығын түсіндіре алсақ, онда келешек ұрпақ әлдеқайда мықты әрі саналы болып қалыптасады.
Суицидтің алдын алу тек қайғылы оқиғаларды азайту ғана емес. Бұл – өмірге деген құрметті, адамға деген мейірімділікті және қоғамдағы жауапкершілікті нығайту процесі. Ал мұндай құндылықтар қалыптасқан қоғамда әрбір адамның өмірі бағалы әрі маңызды болып саналады.
Балалар мен жасөспірімдердің өмірі қоғамның ең қымбат қазынасы. Сондықтан олардың жан дүниесіндегі күйзелісті дер кезінде байқап, түсіністікпен қарап, қолдау көрсету әр ата-ананың, әр ұстаздың, әр азаматтың ортақ жауапкершілігі. Оларды өмірдің қиындығына төтеп беруге үйрету, баланың пікірін тыңдау, оған сенім мен мейірім сыйлау суицидтің алдын алудың ең тиімді жолы. Себебі үміт сәулесін көрген бала ешқашан өмірден түңілмейді. Балаға ең алдымен жылы сөз, жанашырлық пен қамқорлық керек. Қоғам болып жас ұрпақтың жан саулығына көңіл бөлсек талай тағдырды сақтап қала аламыз. Өйткені әрбір баланың өмірі тұтас бір әлем, ал сол әлемді қорғау бәрімізге ортақ парыз.

Бибігүл ӘЛМҰХАМБЕТОВА,
Ілияс Жансүгіров атындағы
Жетісу университеті «Педагогика және психология» кафедрасының меңгерушісі,
PhD философия докторы