Көктемнің 99 түрленуі: қазақ танымындағы жаңару мен жасампаздық мезгілі
БОПАЙ Айбат Болатұлы
Қазақ халқы үшін көктем — жай ғана жыл мезгілі емес, тіршіліктің қайта түлеп, табиғаттың қайта тыныс алатын, адамның да, даланың да жаңаратын қасиетті шағы. Бұл — қыстың қыспағынан аман шыққан елдің үміті қайта жанданатын, төрт түлік түлеп, жер бусанып, көк қаулап, өмірдің жаңа арнаға түсетін кезеңі. Сондықтан да қазақ ұғымында көктем әрдайым жаңа жылдың, жаңа бастаманың, ақ тілектің, береке мен молшылықтың символы болып келген.
Көшпелі өмір салтын ұстанған халқымыз табиғаттың әр құбылысын жіті бақылап, оның әр мінезін терең таныған. Соның нәтижесінде көктемнің әр кезеңіне, әр құбылысына, әр тынысына лайық атау берген. Бұл — жай ғана тіл байлығы емес, бұл — халықтың табиғатпен етене өмір сүргенінің, уақыт пен кеңістікті дәл танығанының көрінісі. Қазақ үшін көктем бір ғана атаумен шектелмеген. Оның суығы мен шуағы, лайсаңы мен мамыражайы, жаңбыры мен самалы, төлдеген шағы мен тасқын кезеңі — бәрі-бәрі бөлек ұғыммен, бөлек атаумен танылған.
Қазақ танымында көктем келуі — жақсылықтың бастауы. Наурыз айының тууымен бірге ел жаңа жылды қарсы алып, ескі өкпе-ренішті ұмытып, ағайынмен табысып, ақ дастарқан жайып, қонақ күткен. Киіз үйлер тігіліп, қазан көтеріліп, ұлттық ойындар ойналып, үлкендер бата беріп, жастар ән шырқап, күй тартқан. Бұл — тек мереке емес, бұл — халықтың табиғатпен бірге жаңарып, рухани тазаруының белгісі.
Көктем — шаруашылықтың да қызатын тұсы. Қыстан жүдеп шыққан мал көкке ілініп, өріске беттейді. Төл туып, қора қозы-лақтың үніне толады. Уыздың дәмі, саумалдың нәрі осы мезгілде кіреді. Сондықтан қазақ көктемді тек әсемдік пен жылылықтың ғана емес, еңбек пен берекенің де кезеңі деп білген. «Көктемнің бір күні — жылға азық» деуі де сондықтан. Бұл сөз көктемнің әр күні есепті, әр сәті маңызды болғанын аңғартады.
Көктем қазақ өмірінде көштің де, қоныс алмасудың да, жаңа тіршіліктің де бастауына айналған. Жер бусанып, өзен-сулар ағып, жол ашылғанда ел қыстаудан көтеріле бастайды. Малға жайлы өріс іздеп, тіршіліктің қамымен қоныс ауыстырады. Осындай сәтте табиғат пен адам өмірі өзара үндесіп, біртұтас тіршілік қалпын құрайды. Бұл қазақтың болмысында көктемнің қаншалықты маңызды орын алғанын аңғартады.
Халқымыз көктемді тек ауа райының жылынуымен өлшемеген. Ол көктемді табиғаттың ұлы мінезі, тіршіліктің қайта тууы, көңілдің көтерілуі, даланың жасаруы деп түсінген. Сол себепті де көктемнің әр құбылысына жеке атау берген. Мәселен, «Қыс қайтар көктем» — қыстың беті қайтып, күннің жылуға ауысқан шағын аңғартса, «Топырақ бусанған көктем» — жер-ананың тоңы жібіп, тіршілікке жол ашылғанын білдіреді. Ал «Мал өріске шыққан көктем», «Төлді көктем», «Уыз көктем», «Саумалды көктем» секілді атаулар көктемнің тұрмыс пен шаруашылықтағы орнын айқын танытады.
Сол сияқты «Қарлығашты көктем», «Көкек үнді көктем», «Бозторғайлы көктем» деген тіркестер табиғат дыбысын, құс үнін, даланың қайта жанданған рухын дәл бейнелейді. «Лайсаң көктем», «Тасыма көктем», «Ала бұлтты көктем», «Найзағайлы көктем» атаулары болса, табиғаттың құбылмалы мінезін көрсетеді. Ал «Жаңару көктемі», «Жасару көктемі», «Көңіл ашқан көктем», «Жүрек жылытқан көктем» секілді атаулар халықтың көктемді тек сыртқы табиғат емес, ішкі рухани әлеммен байланыстырып түсінгенін байқатады.
Осы тұрғыдан келгенде, көктемнің 99 атауы — қазақ халқының этнографиялық жадының айқын көрінісі. Бұл атаулар халықтың қиялынан туған жай тізім емес, ғасырлар бойғы бақылау, тәжірибе, тіршілік салты мен дүниетанымның сүзгісінен өткен ұғымдар. Әр атаудың астарында табиғатқа зер салған көз, өмірді пайымдаған сана, тіршілікті терең таныған жүрек жатыр.
Қазақ халқы — табиғатпен таласа емес, табиғатпен жараса өмір сүрген халық. Сол себепті оның сөздік қорында мезгіл атаулары ғана емес, мезгілдің мінезі де сақталған. Көктемнің 99 түрленуі — соның бір дәлелі. Бұл — халқымыздың табиғатты бөле-жара қарамай, оның әр тынысын, әр сәтін, әр өзгерісін өмірдің бір бөлшегі ретінде қабылдағанының белгісі.
Бүгінгі ұрпақ үшін мұндай ұғымдар тек этнографиялық мұра ғана емес, ұлттық ойлау жүйесін танудың да кілті. Өйткені табиғатқа осыншалық нәзік көзбен қарау — рухани байлықтың, танымдық тереңдіктің, өмірге сергек зердемен қараудың белгісі. Көктемнің 99 атауы — қазақ тілінің байлығы ғана емес, қазақ халқының дүниетаным кеңістігін көрсететін қазына.
Сондықтан көктем туралы сөз қозғау — жай мезгіл жайлы әңгіме емес. Бұл — халықтың өмір салты, тұрмыс философиясы, табиғатпен сабақтасқан тағдыры туралы сөз. Көктемнің 99 түрленуі — қазақтың кең даласындай бай танымының, терең пайымының, көркем ойының белгісі.
Көктем — қазақ үшін үміттің мезгілі. Ал сол үмітті 99 атаумен өрнектей білген халықтың рухани әлемі қашанда бай, танымы қашанда терең болмақ.
Қазақтың көктемнің 99 атауы
1.Қыс қайтар көктем
2.Сызды көктем
3.Салқын бастау көктемі
4.Жылымық көктем
5.Қар сөккен көктем
6.Мұз жібіген көктем
7.Сіркіреме көктем
8.Бозамық көктем
9.Көк өзек көктем
10.Самалды көктем
11.Ызғарлы көктем
12.Құбылмалы көктем
13.Алдамшы көктем
14.Ерте оянған көктем
15.Кешіккен көктем
16.Қар аралас көктем
17.Жауынды көктем
18.Нөсерлі көктем
19.Тамшылы көктем
20.Сірескен жердің көктемі
21.Топырақ бусанған көктем
22.Жер бусап жатқан көктем
23.Көк қылтиған көктем
24.Қылтима көктем
25.Қаулап шығар көктем
26.Жасыл иісті көктем
27.Шөп басы көрінген көктем
28.Өріс ашқан көктем
29.Мал өріске шыққан көктем
30.Төлді көктем
31.Қозылы көктем
32.Лақты көктем
33.Боталы көктем
34.Құлынды көктем
35.Уыз көктем
36.Саумалды көктем
37.Берекелі көктем
38.Құтты көктем
39.Ырыс кірген көктем
40.Көкорай көктем
41.Жапырақ жарған көктем
42.Бүршік атқан көктем
43.Гүл бастау көктемі
44.Көк майса көктем
45.Мамыражай көктем
46.Майда желді көктем
47.Епті желді көктем
48.Ұйытқымалы көктем
49.Дауылды көктем
50.Боранды көктем
51.Қайыра соққан көктем
52.Суық ызғарлы көктем
53.Таң қыраулы көктем
54.Түн суытқан көктем
55.Күн жылытқан көктем
56.Күн мен түн таласқан көктем
57.Таң нұрлы көктем
58.Кеші ұзарар көктем
59.Шуақты көктем
60.Ала бұлтты көктем
61.Бұлт үйірген көктем
62.Найзағайлы көктем
63.Күркірек көктем
64.Сағымды көктем
65.Бу көтерген көктем
66.Лайсаң көктем
67.Батпақты көктем
68.Арна толған көктем
69.Тасыма көктем
70.Сай-сала сулы көктем
71.Өзен өрлеген көктем
72.Көл толысқан көктем
73.Бұлағы ашылған көктем
74.Тасқын көктем
75.Құс қайтқан көктем
76.Қанат қаққан көктем
77.Ұя салған көктем
78.Қарлығашты көктем
79.Көкек үнді көктем
80.Бозторғайлы көктем
81.Тіршілік оянған көктем
82.Жәндік қозғалған көктем
83.Ара ұшқан көктем
84.Көбелек көрінген көктем
85.Дала жаңарған көктем
86.Тіршілік түлеген көктем
87.Жаңару көктемі
88.Жасару көктемі
89.Тынысы кеңіген көктем
90.Көңіл ашқан көктем
91.Жүрек жылытқан көктем
92.Сағыныш көктем
93.Үміт көктемі
94.Шуақ соңы көктем
95.Соңы жайлы көктем
96.Соңы жылы көктем
97.Жазға ұласар көктем
98.Мамырлы көктем
99.Құт мекен көктем.
