ИЕСІЗ КӨЛЕҢКЕ (үзінді)

Бала күнімде мені көрген адамдардың езуіне еріксіз күлкі үйірілетін. Маған көзі түскен сайын булығатын. Титтей шегір көзім, оймақтай аузым, жұп-жұқа ернім, кішкентай мұрным бір уыс бетіме сыйып тұратын. Осындай бет-әлпеттің екі жағынан бәйтеректей құлақ өсіп тұрса… Түнгі клубтың кіреберісіндегі денелі күзетшілер сияқты кішкентай баланы екі құлақ күзетіп тұрса… Ересек адамның құлағын жапсырып алғандай ерсі көрінер едім. Өзіммен қатар балалармен ерегісіп, ренжісіп қалсам болды, құлақтарын саусағымен түртіп, келеке қылатын. Бастапқыда соған шамданып, әке-шешеме келіп жылайтынмын. «Менің де құлағым сондай болған, кейін білінбей кетеді» дейтін әкем альбомнан бала күнгі суреттерін көрсетіп. Біздің ауылда «құлақ» деп, көбіне, өтірік қосып сөйлейтін, сөз таситын адамдарды атаушы еді. Содан болар, «құлақ» деген сөзді ауыр қабылдайтынмын. Бұл лақап ат сырт келбетімнен гөрі, болмысыма тағылған айдар секілді еді. Бірте-бірте жұрттың маған қарап келемеждей күлетініне бойым үйрене бастады. Тіпті құлағымды «ойнатуды» шығардым.
Бір жолы:
– Өй, мына құлақ кімнің баласы ей? – деп жымиып амандасқан Жағалбек ағаға:
– Аға, тоқал сиырыңыз өткелдің жанындағы сазға батып, мөңіреп жатыр ғой, – дей салдым. Ол кісі шын көріп:
– Қашан көрдің? – деді аптығып.
– Көрген жоқпын, естіп тұрмын, – деп қойдым.
Ішек-сілесі қатқанша күлді.
– Мына бала қатырады-ей! Жынды таза! – деп қарқылдады.
Сол күні тоқал сиыры өрістен қайтпаған соң, түннің бір уағында іздеуге шығыпты. Сөйтсе, расымен өткелдің жанындағы сазға батып қалыпты.
– Мына бала тегін емес екен. Сонда осыны тыңдап, ертерек шықсам, аман алып қалғандай екенмін, – дегенді ол мені көрген сайын айтатын болды.
Бұл әңгіме ауылға тарап кетті. Одан кейін сазға қарай қанша адамды жібердім, бір құдайға аян. Жоғалған жылқының дауысын таудың арғы бетінен естідім бе, көрші ауылдағы көк дарбазалы үйдің қорасынан естідім бе, егінге түскенін, егіншінің мылтықпен «тарс» деп атқанын естідім бе… Әйтеуір «Құлақ» деп келеке қылған адамдардан өшімді алам деп жүріп, небір нәрсені «естідім» ғой. Сөйтіп, олар таққан «өтірікші құлақ» деген атқа біртіндеп сай болып бара жаттым.
– Ой, әкең-ау, құлақ, саған сенген мен ақымақпын! – дейтін малын мен айтқан жақтан іздеп келген кісілер.
Өзімнен бір жас үлкен Сәнік досыммен күнде асық ойнаймын. Ұтылып қалсам, маған қарап тұрады да, аяп кете ме екен, «досым ғой» деп көңіліме қарай ма екен, әйтеуір асығымды қайтарып береді. Бірақ, мен ұтсам, қайтармаймын. Сондайда жыны келіп: «Құлақ! Арам екенсің!» деп кіжінеді. Қалай жауап қайырарымды білмей қалушы едім.
Бір күні екеуіміз есек іздеп ауыл сыртына шықтық. Мақсатымыз – алдымыздан шыққан бір есекті ноқталап мініп алып, өзен, тау жақты аралап қайту. О заманда ауылда бос есек жоқ, бәрі жұмысқа жегілген: таудан бұтақ, шөпшек, шанжа, болмаса арбаға жегіліп, шөп тасиды. Сәнік екеуіміз бейіттің тұсынан өтіп бара жатқанда:
– Естіп тұрсың ба? – дедім өз-өзімнен.
– О не?
– Жердің астында біреу жылап жатыр. – Айтып алып, өзімнің денем түршігіп…
Сәніктің түрі бозарып кетті де, аңырап ауылға қарай тұра қашты. Артынан мен де жүгірдім… Естімеген дүнием, бейне бір, растай, зәрем ұшып, аяғым-аяғыма тимей, безіп едім. Дегенмен, ызаланса мені «құлақ» деп кекететін Сәніктің сазайын бергеніме іштей мәзбін. Содан кейін Сәнік біраз уақыт құлағымның «өтірікші» емес, «қасиетті» екеніне сеніп жүрді.
Адамдар бетіме қарап күлген кезде өзімді және құлағымды жек көріп кететінмін. Құлағымның үлкендігі сонша, бүкіл болмысымды бүркеп тұрғандай еді, құдды. Дәу құлақтың артынан сығалап жүретін кішкентай ғана бала… өзін сый-құрметке, жақсы көруге лайықсыз міскін секілді қор сезінетін… Шешем мен әкеме өкпе артатынмын… «Неге мені Рауан ағам сияқты қылып тумаған?» деп ренжуші едім. Өйткені ағамды жұрт жылы қабылдайтын. Оған ешкім ыржыңдап сәлемдеспейді. Мен құдайдың құтты күні еститін «Кімнің баласысың?» деген сүмелек сұрақты қоймайды. Оның кім екенін біледі және сыйлап тұрады. Ауылдың жаңалығын, мал, егін жайын сұрап, әңгімелеседі. Рауанмен байыпты сөйлесіп тұрған адам оның жанынан мені байқаса, сайқымазақты көргендей «Қалайсың-ей?» деп ыржиып, жүйкемді жұқартатын. Өзімді дәл ағам сияқты ұстауға тырысып тұрғанымда, сондай әжуа күлкі кеудемнен итергендей әсер қалдыратын. Құдды бір, құлдың өзін бостан адамша ұстағаны әшкере болғандай күй… Күлкілі, сорлы бейнеме қайтсе сай болуым керек сияқты. Мені басқаша мүлдем қабылдағыcы келмейтіндей.
– Әкеңіздің басына күлесіз бе? – дедім бірде жасы қырыққа таяған бір кісіге. Ол күтпесе керек, аңырайып қалды. Рауан ыңғайсызданып:
– Шако, үлкен кісіге олай айтпа, – деп ескертті.
– Онда күлмесін!
– Мен жай…
– Күлме! – деп айғайлап, бақырып жылап жібердім. Ол оқиғадан кейін жай ғана «құлақ» емес, «жылаңқы құлақ» атандым.
Ауылымда маған қарап күлмеген, мені көргенде күлкі қыспаған бір адам болса, ол менің алғашқы махаббатым Жазира еді.

* * *
Әкемді Алматыда консерваторияда оқып жүрген жерінен атам ауылға шақыртып алған екен. Өйткені әкем – Әшім бір үйдің жалғыз баласы. Комбайншы болып жұмыс істеген. Сөйтіп жүргенде ауылдағы мектепке практикадан өтуге келген мұғалім шешемді ұнатып қалып, үйленген. Содан тұңғыштары, ағам Рауан өмірге келеді, араға он жыл салып, мен дүние есігін ашыппын. Мен өмірге келгенше әжем, артынша атам қайтыс болыпты.
Біз, Рауан екеуіміз әкеміздің екі қасиетінен жаралғанбыз. Мен ес білгелі Рауан ағам әкемнің жанында жүріп, қой төлдетіп, мал қарап, шөп шауып, егінге септесіп, отын жарып, су тасып жүретін. Арасында үй сыпырып, еден жуып, сепаратор тартып, шешеме қолғабыс қылатын. Әкем секілді ширақ қимылдайтын ол кез-келген істі тиянақты атқарып, үнемі сергек жүретін. Рауан он алты-он жеті жасқа толғанда әкемнің қолы үйдегі тіршіліктен босап қалды кәдімгідей. Оның ептілігі де, қайраты да бір үйді толық қамтып тұрды. Әкем оған, тіпті, баласындай емес, інісіндей, досындай қарайтын сияқты көрінуші еді. Өзі кейде арақ ішсе, Рауанды ертіп жүреді, ол көк «Жигулимен» тасиды әкемді. Рауан мектепті үшке бітірді. Әкем оқуға ықыласын байқамаған соң ба әлде өзі де сұранбаған соң ба, ауылда қалған.
Осы, менен он жас үлкендігі бар Рауанның ең жақсы көретін екі заты болса, бірі – атамнан қалған қызыл жұлдызды механикалық «Смерш» совет қолсағаты, екіншісі – көк «Жигули». Тоқтап қалған қоңыр баулы, күміс түстес совет сағатын қолынан тастамайды. Әсіресе, көк «Жигулидің» рөліне отырғанда сағат таққан сол қолын терезеден шығарып қояды. Әкем оған машинаны күнде бере бермейді. Шөп шабарда, егін суарарда, өзі масайып қалғанда болмаса, былайынша жоқ. Ондай кезде Рауан көк «Жигулиді» қайта-қайта жуып, шешеме жалынып, әкемізден сұрап беруін өтініп жүрер еді. Үйге қонақтар көлікпен келсе болды, «анауы мындай екен, мынауы сондай екен» деп, сол машинаны қоймай айналшықтар еді. Оған, әсіресе, шетелдік, әсіресе, жапон көліктері қатты ұнайтын. «Мазда», «Мицубици», «Тойота» көрсе, ішіне отырып көргісі кеп, айдағысы кеп тұрады. Әкеміз қалаға, ауданға таксимен кетсе болды, шешеміздің бетінен сүйгіштеп, ыдыс жуып, еден жуып жүріп, көк Жигулидің кілтін әкетеді. Шешем кілтті беріп жатып «мынау айтып қоймасын» дегендей маған күдікпен қарайтын. Себебі мен әкемнің екінші қасиетінен жаралған бала едім.
Әкем комбайнының бұзылғанына налып, әкімшіліктен шөп суаруға су кезегін сұрай барып, кеңсе алдында бір топ кісімен саясатты талқылап, жоғалған жылқысын іздеп, қонаққа барып, қонақ шақырып, ішіп мас болып, шешеммен дастархан басында әзілдесіп, Рауанға тапсырма беріп жүріп, күндердің күнінде, айына бір я екі айда бір ме екен, қонақ бөлменің төрінде ілулі тұрған домбырасын алады да, күй тартады. Ондай кезде мүлдем өзгеше қырынан ашылады. Пернеден пернеге еппен сырғитын, қағысынан жаңылмайтын жүйрік саусақтары шаруа адамға тән емес секілді көрінеді. Сырт көзге қабағынан қар жауып тұратын «қатып қалған» әкем бәрін түсінетін, бәрін сезінетін, бәрін кешіретін мейірбан жанға айналады. Иегін көтеріп, көзін тарс жұмып алады да, «Жұмыр қылыш», «Махамбет», «Аққу», «Адай», «Кісен ашқан» күйлерін орындайды да, түк болмағандай, домбыраны орнына іліп, бөлмеден шығып кетеді.
Бірде әкем сөйтіп қонақ бөлмеде домбыра тартып отырғанда, мен есігінен сығалап қараппын. Әкем мені байқапты да, жүрегі дүрсілдеп қоя беріпті. Есіктен сығалап тұрған кенже ұлы Шәкен емес, өзінің бала күнгі арманындай көрінген болса керек. Содан әкем алдына отырғызып алып, домбыра тартқызыпты. Біртіндеп бірді-екілі күйдің үзінділерін үйретіпті. Сөйтіп дәу құлағымды «күйшінің құлағы» деп танып, орындалмаған арманына жететін мұрагері ретінде мені таңдайды. Бітті! Мені бірден үй шаруасынан босатады. Бүкіл еркелігімді көтеруге дайын болады. Бар үміті менде, бар арманы – менің күйші болуым. «Інім өсіп келеді, қолғанат болады» деген Рауанның дәмесі сол күйі орындалмай қалады.
Он бір жасқа толғанымда әкем ауылдағы Өнер мектебінің домбыра курсына апарды. «Алдымен орта мектебін жөндеп оқысын, кейін мектеп бітірген соң, барғысы келсе, барады» деп, шешем қарсы болған. Бірақ, әкем айтқанынан танбады. Шешемнің айтқаны айдай келді: концерт, репетиция, конкурс деп жүріп, орта мектептегі үлгерімім төмендеді. «Әжептеуір басы істеп тұрған баланы домбыраға бердің де, құрттың. Мұғалімдер «балаңыз үшке де жетпейді» деп жатыр» деп, анам жиі шағымданатын. Бірақ, әкем екеуімізге бәрібір еді. Әкем жақтаған соң, маған да сөз өтпейді. Көңіл-күйім болмаса, ұйқым қанбаса, орта мектепке бармай қаламын. Анамның соған ызасы келетін. «Мына бала бетімен кетіп бара жатыр, бірдеңе десеңші» деп, әкеме ашуланады. «Өнер адамдары сондай ерке болады» деп, әкем күледі. Шешем «Е, жетісіппіз» дейді де, қояды.
Ұйқыдан оянған соң, төсегімді жинамай тұрып кетемін. «Қолың жоқ па, төсегіңді жинамайсың ба!» деп анам айғайлап жатады. Кейде жалғыз шай ішсем, нанның бетін жаппай, ыдысымды сол күйі қалдырып кете беремін. Анам тағы ашуланады. Сосын бір жаман әдетім, кірсем де, шықсам да, есікті жабуды ұмытып кететінмін. «Осы баланың қолы артына қайырылмай ма?» дейді анам күйіп кетіп. Кейде Рауанның қолы тимей жатса я үйде болмай қалса, анам мені жұмсайды.
– Өзің істей берсеңші, оны жұмсамай, – деп шығады әкем.
– Немере сүйетін жасқа келіп, су тасып жүрейін енді! – дейді шешем.
– Қазір Рауан келеді ғой.
– Немене «Рауан, Рауан» деп. Мына балаң не, ханның баласы ма?
– Қолы қатып қалады. Сен күйші болудың қандай екенін білмейсің, – дейді әкем маңызданып.
Шешем көзін алартып, маған тісін қайрап қалады.
Өнер мектебіне барғалы бері ол кісі неліктен маған ұрса беретінін онша түсінбейтінмін, анам екеуіміздің арамызда беймәлім бір кедергілер бар сияқты көрінетін. Мен де еміреніп, құшақтамайтын едім шешемді, ол кісі де мені көрсе, өз-өзінен жыны ұстайтындай сезілетін. Оның себебін кейін ұқтым.
Әкем достарымен қонақта отырып, Алматыда консерваторияда оқып жүргенде бір скрипкашы сары қызға өлердей ғашық болғанын айтып қалса керек. Содан бұл әңгіме анама жетіпті.
– Сол қызға үйленуің керек еді. Екеуің Алматыда тұрар едіңдер, бақытты болар едіңдер, – деп, көңілдене шай ішіп отырғанда анам қалжыңға сүйеп, шымшып сөйлеп қалды. Әкем қарқылдап күлді.
– Құдай айдап тұр ғой сол. «Саған Рауан, Шәкен деген екі жігітті туып береді» деп, сені бұйыртқан да, – деді ол шайынан ұрттап.
– Ол да туып берер еді ғой, сап-сары қылып, – деді оған шешем, ренішін баса алмай.
Кейін анам бұл сөзді басты қаруы қылып алды. Әкеммен сәл сөзге келсе, «түу, құдай-ай, сол сары қызды-ақ ала салуың керек еді» деп тиісіп сөйлейді. Әр айтқан сайын, әкем күле береді. Қазір ойласам, мен бозбала шағында сары скрипкашы қызға ғашық болған күйші әкемді анамның есіне салған сияқтымын. Оның үстіне, өзі туған баласы бақылауынан шығып кеткеніне, әкемнің жеке жобасы сияқты, тым ерке, тым жат болып кеткеніне шарасыздықтан ызаланған тәрізді.

* * *
Өнер мектебіндегі алғашқы сабаққа келіп, кабинетке кіргенімде қап-қара қолаң шашын екі жағына түсіре, метрономды тықылдатып қойып, соның ырғағына ілесе алмай, «Ерке сылқымды» баяу ойнап отырған қара көз сұлу қызды көрдім. Мінсіз мүсін. Жазира. Ол маған бір қарады да, ойынын жалғастыра берді. Күлмеді. Менің жапырайған құлақтарымды елемеді. Өзінің сұлу екеніне, ешқандай кемшілігі жоқ екеніне сенімді қыз…
Кейін байқағаным, ешкімнің алдында өзін міндетті сезінбейтін, ешкіммен шатағы жоқ, ештеңесін жасыруға тырыспайтын қыз екен. Жанарында қуаныштың да, қайғының да ізі байқалмайтын. Жақын да тартпайтын, алыстатпайтын да…
Сол сәтте «Ерке сылқым» күйінің баяу нұсқасы сондай жағымды естіліп…
– Сіз сабақ бересіз бе? – дедім оған ұстазға ұқсамайтынын, менен сәл ғана үлкен екенін шамалап тұрсам да.
Ол мысқылдағандай миығынан күлді. Әрі түріме емес, сөзіме күлді, ең бастысы. Сол арада Лашын ұстаз кіріп келді де, Жазираға тапсырма беріп, үйіне қайтарды.
Консерваторияны бітірген Лашын ұстазды Өнер мектебінің директоры арнайы Алматыдан алдырғанын, ауылдағы бойдақ жігіттерге «осы қызды келін қылып алып қалайық» деп айтып жүргенін шешемнің бір әңгімесінен естіп қалғанмын. Орта бойлы, қара торы, қалың қара шашты, жұғымды кісі. Мені бұрыннан танитын адамдай жымиып қарап отырды да, бір иісті сезгендей, мұрнын маған қарата, тартқыштады. Ыңғайсызданып, «үстімнен жағымсыз иіс шығып тұр ма» дейін… десем, жымиысына енді жылылық араласып, күлімсірей түсті.
– Апай, мен жаңағы қызбен бірге оқысам бола ма? – дедім мен түк түсінбей әңгіме ауанын өзгертіп. Күліп жібере жаздаған ұстаз терезеге бетін бұрып, өз-өзін жинап алды.
– Ол үшінші курс оқиды ғой. Оркестрде ойнайды. Сен бірінші курсқа енді келдің.
– Ал оркестрде қашан ойнай аламын?
– Мәссаған! – Бұл жолы ұстазым күлкісін тежей алмады.
Сосын кірпіктерін соза, көзін сүртіп, күрсініп алды да:
– Нота үйреніп, репертуардағы күйлерді жатқа біліп, жақсы нәтиже көрсетіп жатсаң, ойнайсың, – деді.
Бұл әңгіме Өнер мектебіндегі мұғалімдер арасында тарап кетсе керек. Мені көрсе, естеріне бірдеңе түскендей, күліп сәлемдеседі. Әлде ол кісілер де құлағыма күлді ме екен?! Бірақ маған ендігі бәрібір еді. Менің шынайы болмысымды, мені қалай бар, солай қабылдай алатын адамымды тапқан едім. Келекеден жасқанып ішімде бұққан сый-құрметке лайық, салмақты Шәкенді қайда шығару керек екенін білемін.
Бұрын ішіме сыймай жүрген, «құлағы кішкентай» шынайы болмысымды бақшада жалғыз өзім кино ойнап шығаратынмын. Бұл ойында мен мүлдем басқа қырымнан ашыламын. Өте сымбатты, ұзын бойлы, байыпты, батыл екенмін деймін. Үнді киноларындағыдай суға салса батпайтын, отқа салса жанбайтын, ешкімнің әлі келмейтін героймын. Қорадағы бұзау-бандиттер кепілдікке алған сүйіктімді құтқармақпын. Алдымен комбайн-үйімді айнала қашып жүрген қарақшыларды жеңуім керек. Қолымдағы ағаш автомат қарсыласқа жақын келгенде қылыштың рөлін атқара береді. Көзге көрінбейтін жауларым қолымнан ұрғанда, қылышым жерге түсіп кетеді. Ондайда аяғым мен қолымды іске қосамын. Бұзауларды қорадан қуып шығып, сүйіктімді алып шығып, комбайнға жете бергенде, бақытты болуға бір-ақ қадам қалғанда, оқ тиіп жараланған бір қарақшы бар күшін жиып, еңбектеп барып, тапаншасын алады да, мені атады. Әрине, оқ жүрек тұсыма тиеді. Ал, мен бірден өлмеймін. Әлсіреп, сүрініп, жығылып комбайнның кабинасына жетіп, сүйіктімді кіргіземін де, сұлқ құлаймын. Ол мені қолына алып, «Шәкен, мен сені жақсы көремін ғой, өлмеші!» деп жалынып жылайды. Сүйіктімнің түрі әр кез әркімге ұқсай береді: бірде сыныптас қыздарға, бірде кинодан көріп қалған актрисаларға. Содан мен өліп бара жатамын… Ауыл адамдары жиыла қалып, мені аяйды. Ерлігімді ешқашан ұмытпайтындарын, мені тірі кезімде қадірлемегендерін айтып, кешірім сұрайды… Мен кешіремін соларды. Жылап тұрып басымнан сипаған сүйіктімнің жасын алақаныммен сүртіп, жымиямын да… өліп қаламын. Осы бір сәтте өз болмысымның тым ерекше, асқақ екенін сезінетінмін. Қаһарман!
Бірде сөйтіп кино ойнап жатып, Рауанның «қиял» деп қарқылдап күлгенін естіп, селк ете қалдым. Өзім жұртқа көрсете алмай, бақшада тығылып шығарып жүрген шынайы болмысымды ағам күлкі еткенде, «неге келесің?» деп айғайлап, жылап жібердім.
– Өй, Шако, не болды? – деді ол жаны ашып. – Бұзаулар көшеге шығып кетіпті, соларды айдап келе жатқанмын ғой…
Сол оқиғадан кейіп бақшада кино ойнауды біржолата қойып, жатар алдында көз алдыма елестетуге көштім. Сол сценарий. Бірақ, мен құтқаратын сүйіктімнің түрі анық: Жазира. Бастапқыда оның түр-әлпетін ғана елестетіп, ойша тамсанатынмын. Уақыт өте келе санамдағы ол бейне Жазирамен әр кездескен сайын дамып, толыға түсті. Жазираның әрбір қылығын, әдетін біртіндеп жинап, ойыма сақтап жүрдім. Оның көзін жұмып, демін ішке тартып тұрып, күй бастап кететіні; сұрақ қойған адамға бірден жауап бермей, сәл пауза ұстайтыны; өткір жанарымен адамды тексергендей тесіліп қарайтыны; менсінбейтін кісіше миығынан күлетіні… Кабинетке кіргенде үнемі заттарын жинап, «бірдеңе ұмытпадым ба?» дегендей жан-жағына қайта-қайта қарайтын. Өз аспабы жоқ болатын, бірақ, Өнер мектебінің бір домбырасын өзінікі қылып алған. «Жазира» деп қағазға жазып, домбыраның футлярына скотчпен жапсырып қойған. Өткізерде «мынаны ешкім алмасыншы» деп ескертіп кетуші еді.
– Апай, қаламсабым… – деді бірде кабинеттен шығып бара жатып.
Жазу жазып отырған Лашын ұстаз басын көтерместен:
– Ертең ала қоярсың, қазір мен мынаны бітіріп тастайыншы, – деді.
Жазира ақырын жүріп барып шеткі партаға отырды. Ұстаз оның кабинеттен шықпағанын байқап:
– Рахмет! Мінекей, ала ғой, – деп қаламсабын ұстата салып еді…
Жазира нотаны жақсы танымайтын. Дәптеріне ноталарды санға ауыстырып жазып отырады. Бірде Лашын ұстаз:
– Нағыз күйші бәрібір нотаны білуі керек. Сандық жүйе деген әуесқойлар үшін ғой, Жазира! – деді.
– Мен күйші болмаймын, апай. Жай домбырада ойнаған ұнайды, – деді оған Жазира.
– Білгенің өзіңе жақсы ғой, – деп барып тоқтады мұғалім.
Жазираға домбыра тарту өнер емес, өмір үшін, көңілін сергіту үшін ғана керек сияқтанып еді сонда.
– Бұл күйдің тарихын білесің бе? – деп сұрады ұстаз бір күні «Ерке сылқымды» ойнап отырған Жазирадан.
Ол басын шайқады.
– Автор бір сұлу қызға ғашық болған. Бірақ, екеуі қосыла алмапты. Қанша жыл өтсе де, сол қызды ұмыта алмаған. Содан бір күні осы күй туған деседі, – деді де, ұстаз Жазираға тесіліп, ұзақ қарады. – Осы күйді мұқият тыңдап көрші… Көз алдыңа не елестейді, мысалы?
– Сұлу қыз.
– Иә. Қандай сұлу қыз? Бетінде қалы бар ма, ерні қандай, шашы қандай? Сол қызға мұқият қарашы. Оның сұлулығы неде? Соның жауабын тапқанда барып, күйді сезінесің.
– Жарайды, апай.
Кейде сабаққа кешіксем, бармай қалсам, Лашын ұстаз Жазираға айтады екен. Ол менің үй телефоныма қоңырау шалып, «апай айтты, кешікпесін», «апай айтты, ертең келсін» дейді. Әрине, ертесі күні міндетті түрде дәл уақытында барамын.
Үйінің жанынан өтіп бара жатқанымда Жазираның отын жарып, су әкеп, қой суарып жүргенін көретінмін. Жаздыгүні кепкасын басып киіп алады, қыста тақиясын қасына дейін түсіріп, шарфпен бетін орап тастайды. Сырт көзге ұл бала секілді көрінер еді…
Бір күні мектептен сабағын беріп келген шешем дастархан басында Жазира туралы айтып жатқанын құлағым шалып, тыңдай қалдым.
– Сабақ өтіп жатсам, Дәкәйдің қызы бар емес пе, жоғарғы көшедегі. Айтбаевтар. – Әкем «иә» дегендей, басын изеді. – Сол орнынан атып тұрып, есікке қарай жүгіріп кетті. «Әй, не болды?» деп сұрап үлгергенім жоқ. Ойладым енді, дәретханаға кеткен болар деп. Терезеден қарасам, дәретханаға емес, ары, молаға қарай жүгіріп бара жатыр. Шошып кеттім. Бірінші қабатқа түссем, күзетші отыр екен. Екеуіміз артынан жүгірдік. Ана қыздың аяғы аяғына тимейді. Жеткізбей қойды. Айғайласақ, артына қайырылмайды. Бейіттердің арасына кіріп кетті. Барып қарасақ, бір ескі мазардың үстіне өрмелеп шығып алып, аузын жыбырлатып отыр… Зәрем аузыма тығылды ғой. «Өй, Жазира не болды, қызым?» десем, тіл қатпайды. Естімейді мүлдем. Ойбай-ай, есім шықты. Күзетші екеуіміз қолынан сүйреп, мектепке әкелдік. Бірақ, ана қыз со бойы есін жимады. «Жынданып кетті ме» деп қорықтым. Шешесін шақырдық. Шешесі әкеткен. Жаңа кешкісін Майра бар ғой, көршісі емес пе, сол айтады: «молдаға апарып дем салдырыпты, есін жиыпты» деп. «Уһ» дедім ғой, құрсын. Сондай да болады екен-ау… – Шешем Бір нүктеге қарап, үнсіз қалды. – Ол өзі Дәкәйдің қызы емес екен ғой. Дәкәйдің әйелінің сіңлісі үйде отырып туып қалған, содан Дәкәйлар асырап алыпты. Сіңлісі одан кейін күйеуге тиіп кетіпті деседі.
Бұл әңгіме менің ойымда көп тұрақтаған жоқ, сенбедім бе әлде ойымдағы Жазира мен анам айтқан қыз екеуін байланыстыра алмадым ба, әйтеуір, көп өтпей-ақ ұмыттым. Жазира екі аптадай сабаққа келмеді. Бір күні кабинетке кірсем, «Ерке сылқымды» күмбірлетіп ойнап отыр екен. Мені көрді де, қасын көтеріп қарады. Жымиып, бас изеп едім, сәлемімді алған жоқ.
– Жақында мен де сіз секілді оркестрде ойнаймын, – дедім әй-шай жоқ.
Ол күйін тоқтатты да, миығынан күлді.
– Осы сен қызық баласың. Айтшы маған, сонда мені ұнатасың ба?
Бетім дуылдап, басымды көтерместен, алақаныммен тіземді сипап кетіппін. Ол сыңғырлап күлді. Жазираның солай күлгенін алғаш көріппін. Дауысы да қатты шықты. Кабинетке Лашын ұстаз кіргенде:
– Апай, қараңызшы, құлағы қалқайып ұялып отырғанын! Сүйкімді, иә? – деп, одан ары күлсін.
– Ұялтпасаңшы кішкентай баланы, – деді ұстазым күлкі қысып тұрса да, зорға шыдап.
Ол менің қолапайсыз өскен құлақтарымды «сүйкімді» дегені үшін қатты ренжімедім. Бірақ, ішім қылп ете қалды. Қайда барсам да, құлағым алдымнан шыға бергеніне жыным ұстады. Сол оқиғадан кейін анама айтып, басты айналдыра тағатын «таңғыш» алдырдым да, құлағымды қысып, киіп алатын болдым.
– Мынаны қоймай алдырды. Қыздар тақпай ма бұндайды десем, тегі болмады, – деді шешем үйге келген соң.
– Жігіттер де тағады мұндайды, – деймін өзімді ақтап.
– Өнер адамдары сондай жылтыр, сәнді нәрселерге әуес болады. «Сахналық образ» деген нәрсе бар, – деп әкем мәз.
– Жетісіппіз, – деді анам кейіп.
* * *
Концерттерде орындайтын үш күйді жарты жылда үйрендім де, оркестрдің құрамына өттім. Сол күні әкем достарын қонаққа шақырып, қуанышымен бөлісіп, мені қайта-қайта отырғызып, күй тартқыза берген.
– Бұл бала дүниеге келерде әкем марқұм, жатқан жері жайлы болсын, түсіме кіріп, қолыма домбыра ұстатып еді. Осы баламның ерекше болатынын сонда ойлап едім, түйсігім алдамапты, – деді аздап қызып қалған әкем.
Ауданнан, облыстан әкімдер, бөлім басшылары келгенде немесе мереке-мейрамдарда Өнер мектебі концерт ұйымдастыратын. Ондайда жас өнерпаздарды орта мектептегі сабақтардан босатады. Оркестрдің репетициясына бір-екі сағат кетеді, қалған уақытта Өнер мектебінің ішінде балалар әңгіме айтып, әндетіп, музыка қосып билеп жүреді. Концерт күні жақындағанда дайындық Мәдениет үйінде өтеді. Совет заманынан қалған, сырты шағылған шынылармен әрленген, үш жүз көрермен сыятын, іші кең, бірақ, тастай суық, кабинеті көп Мәдениет үйінде оқушылар тығылмақ ойнайды, қорқынышты әңгімелер айтады. Ойынға қосылмайтын тек екі оқушы. Жазира екеуіміз. Жазира бос уақытта орта мектептің оқушылар бұрышына ілетін плакаттың суретін салып отырады не үй тапсырмасын орындайды. Сөмкесінен пеналын, дәптерін, кейде арқалап жүрген плакатын алады да, жазып, сыза бастайды. Пеналында бәрі тап-тұйнақтай тұрушы еді. Түрлі-түсті қарындаштары үп-үшкір, жаңа ғана ұшталғандай. Қаламсабы да көп өзінің: қызылы, қарасы, көгі, жасылы бар. Барлық кітабы мен дәптері қапталған. Ол, құдды бір, ақ кенептің алдында тұрған суретшідей ісіне мұқият кірісер еді.
Оның жанында басыма таңғыш таққан мен үнсіз отырамын. Баяғы батылдығымның жұрнағы да қалмаған. Бірдеңе десем, ол қарқылдап күліп, мазақ қылатын сияқты қорқамын. Содан отырып-отырып, кенет «Көңіл толқыны» күйін бастап кетемін. Ондай сәтте тым ерекше ойнауға тырысатынмын. Саусақтарымды ұзақ дірілдетіп ұстап, нотаға мұң қосып, әрлеп… Күйдің шығу тарихын өз өміріммен байланыстырып… «Көңіл толқынының» авторы екі қызынан бірдей қапыда айырылып қалып, қиналып жүргенде, осы күй өмірге келіпті. Дәл сол секілді мен де қаһарман болып қайтыс болып кетсем, әкем мен шешемнің жылағанын көз алдыма елестететінмін. Бірақ, бұрын-соңды әкемнің көз жасын көрмеген соң, ол кісінің жылағаны тым сенімсіз шығатын. Дауысы шешемдікіне ұқсап кете ме… Бейне бір рөлге кіре алмаған актер тәрізді.
«Ол қыз өзі домбыра ойнаған соң, күйді былай тарту оңай емес екенін түсініп қалады-ау» деген дәме менікі. Алайда, Жазира ештеңе естімегендей отырады. Сосын «кедергі келтірмедім бе екен?» деп, қоя саламын.
– Шәкен, естіп тұрсың ба? – деді ол бір күні Мәдениет үйінің дайындық кабинетінде екеуіміз ғана отырғанда.
Күн батқан уақ. Кабинетті кішкентай сары лампаның жарығы қамти алмай тұр.
– Нені?
– Есікті біреу қағып тұр.
– Ешкім қағып тұрған жоқ.
– Шәкен?! Барып қарашы, – деді.
Түріне қарасам бозарып кетіпті. Өзім де шоши бастадым. Есікке бет алғанымда ол орнынан атып тұрды. Селк ете қалдым. Ол артыма тығылып, соңымнан ерді. Тура мен ойнайтын кинодағыдай… Кенет біздің өміріміз киноға айналып кеткендей болды. Мен сүйіктімді құтқарғалы тұрмын. Бірақ, өзім де қорқа бастадым, себебі, есіктің артында бұзаулар тұрмауы мүмкін. Кім, не екені белгісіз. Екеуіміздің де есіміз шығып… Есікті шиқылдатып, баяу аштым… Бейне, алдымыздан біреу «бәәә» дейтіндей, үркіп тұрмыз. Ешкім жоқ екен. Мәдениет үйінің кіре берісінде сөйлесіп отырған оқушылардың дауыстары алыстан естіліп жатты. Ол кабинетке қайта кірді де, заттарын асығыс жинастыра бастады. Шығып бара жатып, кілт тоқтап:
– Ана жерге дейін менімен бірге жүрші, – деді сосын өтініп.
Келістім. Екеуіміз келе жатырмыз. Бұл бір батырлығымды көрсететін сәт секілді елестеп қайта-қайта… Оны бандиттерден құтқарып қалардай сезіліп… Ол аяғының ұшымен жылдам басып, менен озып барып, тоқтай қалады да, күтеді.
– Тез жүрші… Ол қазір қуып жетеді…
– Кім? – деймін түсінбей.
Артыма бұрылып қарасам, ұзын дәлізде ешкім жоқ. Дәліздің түп жағындағы жарық өшіп қалса керек, қараңғы боп тұр.
– Сөйлей бермеші… Жүрші тез!
Біз өзара сөйлесіп, бірі отырған, бірі тұрған оқушылардың жанына жеткенде, Жазира арасына кіріп, жалтақ қағып отыра қалды. Сол кезде, шешемнің айтқан оқиғасы есіме түсіп, Жазираның расымен ақыл-есінде ауытқуы бар ма екен деп, секемденіп қалдым…
– Апай, мен «Ерке сылқымның» сұлулығы неде екенін таптым! – деді ол бірде Лашын ұстазға менің сабағым басталарда, домбырасын футлярына салып жатып. – Оның сұлулығы көзінде екен.
– Көзі қандай?
– Мұңлы…
– Неге? Ерке қыз емес пе?
– Жоқ, ол сырт көзге сондай көрінеді. Оңашада айна алдында шашын тарап отырып, мұңаяды, – деді Жазира сенімді дауыспен. – Өйткені, ол жетім қыз.
Лашын ұстаз не дерін білмей, іркіліп қалды да, өз домбырасын қолына алып, «Ерке сылқымды» желдіртіп, ойнақы ритмде тарта бастады.
– Тыңдашы… Ол күліп жүр, еркелеп жүр. Өзі сұлу, өзі ақылды… Оны бәрі жақсы көреді. Бәрі оның көңілін тапқысы кеп тұрады. Ол жымиса, жанындағы адамдар өздерін бақытты сезінеді. Ешқандай да қайғы оны жеңе алмайды… Қарашы!
– Ол сырт көзге сондай, апай…
Ұстаз күйді тоқтатып, домбыраны жанына қойды.
– Жарайды, жетім қыз болсын делік, бірақ мұңаймаса қайтеді? – деді ұстаз.
Жазира басын қиқаң еткізіп, сыныптан шығып кетті.

* * *
Мәдениет үйіндегі дайындыққа келіп, екеуіміз отыратын кабинетке кіре бергенімде:
– Басқа кабинетке баршы, – деді сурет салып отырған Жазира.
Дауысында зіл бар. Не істерімді білмей, кідіріп қалып едім:
– Бұдан кейін менің жанымда отырмашы, – деді.
Көңілім су сепкендей басылды. Одан кейін ұйықтар алдында елестетін кинома мынадай драмалық сахна қосылды: менің сезімімді тәрк етіп, керек қылмаған сүйікті Жазирам, оны қарақшылардан құтқарғаннан кейін, оқ тиіп, өлім аузында жатқан мені құшақтап тұрып, өзін кінәлі сезініп, қадірімді білмегеніне, осы күнге дейін маған суық қарағанына, мені көптің бірі санап, қателескеніне өкініп, ебіл-дебіл жылап, кешірім сұрайды. Ойымдағы қаһарман болмысыммен «Сен мені жақсы көрмесең де, мен сені жақсы көремін» деген сөз айтамын да, өлемін. Неткен аянышты, әсерлі көрініс еді!
Бірақ, Жазира отыратын кабинетке басымды сұқпайтын болдым. Көрермен залына барп, дайындықты көріп отырамын. Жарық тек сахнаға түседі де, көрермен залы алакөлеңке болып тұрады. Бір жолы ол жаныма келіп отырды. Жүрегім дүрсілдеп кетті.
– Сен неге менен қашатын болғансың? – деді ренжігендей.
– Өзіңіз ғой, – дедім қысылып.
– Мен айтсам, болды, жоламай кетесің бе сонда? – Не деп жауап қатарымды білмедім. – Күйші болғың келе ме? – деп сұрады аяқ асты.
Абдырап, басымды изедім.
– Сенен мықты күйші шығады. Домбыраны күшті тартасың, – дегенде алақаным терлеп, білдірмей шалбарымды сипап, сүрте бердім.
Қобалжығанымды барынша жасыруға тырысқаныммен, сүйкімсіз ноталардай күлкі сиқы жоқ бір дыбыс ішімнен еріксіз шығып жатты.
– Сіз де жақсы ойнайсыз ғой.
– Жоқ, – деп, басын шайқады ол. – Мен нота білмеймін, кейде ритмге ілесе алмаймын.
– Маған сіздің тартқаныңыз ұнайды.
– Рахмет…
– Сіздің кім болғыңыз келеді?
Жазира «айтпаймын» дегендей, еркелей жымиды.
– Сен маған ренжіп қалдың ба? – деді сосын батыл дауыспен.
Басымды шайқадым. Оның қолында А5 размерлі фоторамка болғанын маған ұсынғанда барып бірақ байқадым. Не екеніне көзім жетпей рамканы сахнаға қаратып едім, таңғыш таққан, беріліп күй тартып отырған менің қарындашпен салынған суретім. Ең бір бақытты сәтім! Жазираны құшақтап алғым келді! «Рахмет» деген сөзді сол кезде өмірімде ең көп айтқан шығармын!

* * *
Жазира өзі салып, сыйға тартқан суретті бөлмемдегі үстелдің тартпасына тығып қойып, күнде жатар алдында қарап, қиялданамын. Бұл сыйлықтың қарымтасына не берерімді ойлап, басым қатады. Десе де, Жазираның маған деген көзқарасы еш өзгермеді. Дәл бұрынғыша амандасады. Кейде мен «дос едік қой» дегендей жымиып, бас иіп, сәлемдессем, жанымнан үнсіз өтіп кетеді. Не жібермейді. Не жақындауға мүмкіндік бермейді.

* * *
Бірде кезекті концерттен соң өнерпаздар көрермен алдында бас июге сахнаға шықтық. Мені оркестрдің ең кішкентай мүшесі деп ортаға отырғызатын, сондықтан өнерпаздардың қақ ортасында шығатынмын, әдетте. Репетициялардың бәрінде солай істеп жүрдім де, дәл концерт күні қулыққа бастым. Қол соққан халыққа бас иіп, өнерпаздар бір-бірінің қолынан ұстап кері шегінулері керек. Өзімнің орнымнан жылжып, тура Жазираның жанына барып алдым. Шатасып кеткендей болып, ғашығымның қолынан ұстап қалуды көздеген едім. Бұл «қателігімді» ешкім байқамайтын да, аса сөкпейтін де секілді көрінді. Ең оңтайлы сәт. Халық орнынан тұрып, қошемет көрсетіп жатыр. Жазира маған бір қарады да, “адасып” жүргенімді түсінгендей қолын созды. Жүрегім дүрсілдеп… Ғажайып оқиға әне-міне орындалатындай толқып… Қолын ұстап едім… сырты сұмдық жарылып кеткен екен. Іртік-іртік. Көзге онша байқалмағанымен, ұстағанда бірден білінді. Бетіне жалт қараппын. Қыз лезде қолын тартып алсын… Аяп кеттім. Оны үйінде еркек балаша жұмысқа салады кеп…
Жазира көрермендерге бедірейіп қарап тұра берді де, кері шегінді. Сол кездегі жанары тым қорқынышты еді… Осы бір қулығым үшін Жазира мені жек көріп қалардай, жүрегім атқақтап кеткені есімде…
Бірнеше күн Өнер мектебіне кешігіп барып жүрдім, ұялғаннан. Бірте-бірте ол оқиға да ұмыт болды.

* * *
Анаммен бірге дүкенге барып, мұқабасында сарғалдақ бейнеленген қойын дәптер сатып алдық. Әуелі барғанда көзіме қолға жағатын крем оттай басылған. Алайда, оны сыйласам, қатты ренжіп қалатындай көрінді де, блокнот алдым. Блокнот сыйласам, Жазира сәл де болса жібитін сияқты. Ең болмаса, күлімсіреп сәлемдесер. Жоқ, әрбір кездескен сайын, жымиятын болады. Сол бір блокнот біздің арамыздағы көпірге, оның сүйікті, маңызды сыйлығына айналар деген үміт…
– Гүлі бар блокнотты қайтесің, басқасын алсаңшы. Осының талғамы қызық, – деген анамның сөзіне көнбей, ақыры алдырдым.
Алайда блокнотты сыйлау оңай шаруа болмай шықты. Өнер мектебіне үнемі блокнотты апарамын да, қолайлы сәтті күтемін. Лашын ұстаз метрономды тықылдатып қойып, Жазираға сабақ өтіп жатқанда, залда ойша дайындалып тұрамын. Кабинет ішінен домбыраның әуені тоқтап, мұғалімнің дауысы шыққан сәтте қобалжи бастаушы едім. Есіктен Жазира шыға бергенде мен оның қолына сыйлықты ұстатып үлгеруім керек. Сыйлықты қабылдамай қоятын сияқты, «есің дұрыс па?» деген көзбен қарап, сезімімді таптап кетердей зәрем қалмайды. Жазира кабинеттен шыққанда, үрейім жеңіп, сол күйі бере алмай қаламын.
Концерт репетициясы болса, домбырамның футлярына салып аламын да, өзіммен бірге тасып жүремін. Үйге келген соң, оңашада блокнотты құшақтап жатамын сосын. Әйтеуір бір күні сол затқа Жазираның қолы тиетінін ойласам, жүрегім жылып сала береді. Сыйлықты алғанда қалай қуанатынын көз алдыма қайта-қайта елестетемін. Ол былай болуы мүмкін деймін ойша: үнсіз кеп, сыйлықты қыздың алдына қоямын алдымен. Жазира түсініңкіремей, маған сұраулы жүзбен қарайды. «Иә, саған» деп ымдаймын. Үнсіздік… Жазираның жүзі бұлттан шыққан күндей, біртіндеп жайнап… Бас изеп, алғысын білдіреді. Бітті. Біз әрбір кездескен сайын, жақынын көргендей қуанысамыз. «Ұзақ, әрі бақытты ғұмыр кешеміз». Осы бір көріністі санамда қанша мәрте қайталадым десеңізші!

* * *
Мен сыйлықты ары-бері тасып жүргенде, ауылға Алматыдан Алдияр деген бала келді де, бәрі басқа арнаға бұрылып кетті.
Алдиярды ең алғаш оркестрде көрдім. Сол қолының ортан терегіне қасқыр бейнеленген күміс сақина, мойнына айдың пішіні бар күміс алқа таққан, былғары күртеше киген, қалың шашын артқа қайырған, кең маңдайлы, құлағы кішкентай ғана, дауысы гүр-гүр еткен орта бойлы он бес жастағы жігіт. Мұғалімдерге бас изеп қана амандасты да, менің жаныма кеп отырды. Домбырасының құлағын бұрап, түзеп алды да, дирижерді күтті. Оң қолы қолбасшының бұйрығын күткен жауынгердей бастап кетуге даяр. Оркестрдің репетициясына күнде кеп жүрген домбырашы сияқты, сақадай сай. Оның ритмге ілесе алатынына күмәнданғанмын, бірақ қателесіппін. Алдияр қаладағы музыка мектебінде оқыған, бірнеше республикалық байқаулардың жеңімпазы екен. Нотаны сәл баяулау оқитын маған қарағанда, ол дәптерді ашып қойып, кез-келген күйді тарта береді. Алдияр жай орындамайды, сұмдық шебер ойнайды. Тура әкем сияқты, түнекке кіріп барып, нұрға бөленгендей басын көтеріп, қасы қосылып кетердей қабағы қатуланып, сосын бет-әлпеті шайдай ашылған аспан сияқты жарқырап шыға келеді. «Балбырауынды» ойнағанда үдетіп-үдетіп кеп, сағасына келгенде домбыраны қолтығына қыса қалып, пиано қылады. Фальшсіз, қатесіз, әр нотаны тұп-тура орнымен қолданады. Өнер мектебіндегі барлық домбырашыны ауызға ұрып алатынына, өзіне тең келер ешкім жоғына Алдияр тым сенімді көрінуші еді.
Соның бәрі менің музыкаға деген құлшынысымды қашырып жіберді. Алматыдан оқып келген жігітке қайтсем де жете алмай сияқтымын. Соның бәрін әкем біліп жүрсе керек. Бір күні арнайы Өнер мектебіне барып, Алдиярды шақырып алып, күй тартқызыпты. Тыңдап болған соң, үн-түнсіз кетіп қалған көрінеді. Үйге келіп, шай үстінде, әдейі маған естіртіп пікірін айтты.
– Жағалбектің баласының күйін тыңдадым. Техникасы жақсы, еңбектенген. Бірақ, ол балада туабітті талант жоқ. Сезінбейді екен. Сезінген сияқты түр жасағанымен, музыканың табиғатын ұқпайды екен. Ал сен сезінесің! Оны сезіну үшін андағыдай құлақ керек, – деді. Менің көзімдегі күдікті байқап: – Рас! Сен бір жыл жақсылап дайындалшы, техниканы меңгер, сонда өзің-ақ байқайсың ол баланың әуселесін, – деген сосын.
Алайда әкеме сенбедім. Домбыраның құлағында ойнайтын Алдиярмен бәсекелессем, түбі жеңіліске ұшырайтынымды сеземін. Іштей оны мойындасам да, сол сияқты шебер орындаушы болғым келсе де, жек көретінмін. Оның дарақылана күлетіні, қыздармен қымсынбай қылжақтасып, репетиция кезінде әркімге бір ескерту жасап отыратынына жыным келетін.
– Сіз жаңа қағыстан жаңылып барып, түзеп алдыңыз, иә? – деп, Лашын ұстазға ыржыңдап айта салғанына таң қалғанмын.
Ұстаз жаратпай қарады да, қойды.
Алдиярдың бір әдеті бар екен: бетіне біреу тіке қараса, езуі тартылып, кекетіп, мұқатқысы келгендей, бір түрлі жөнсіз ыржалақтайды.

* * *
Жаңа жылдық концертке дайындық кезінде Жазира екеуіміз Мәдениет үйінің кабинетінде оркестрдің репетициясын күтіп отырғанбыз. Кенет үстінде сыдырмасы ашық, іші қалың қара жүнмен қапталған былғары күртеше, сағыз шайнаған Алдияр есікті айқара ашып кіріп келді де, маған тақады. Бет әлпеті күлуге дайындалып алған, біреу бір сөз айтса, күлкісі төгіліп кетердей.
– Осы екеуің не істейсіңдер-ей? Қашан көрсем, бірге отырасыңдар. Жүр, ана жақта күшті болып жатыр. Тығылмаш ойнаймыз.
Басымды шайқап едім, ұстап отырған домбырамды жұлып алып, бұрышқа қойды да, қолымнан тартып, тұрғызып жіберді. «Не істер екенсің» дегендей, әне-міне күліп жіберердей, көзі жайнаңдап тұр.
– Жүр, жүр, давай! – Жазира не дейді екен дегендей, қарап едім, – Сен де жүрсеңші, – деді оған.
– Мазамды алмашы, – деді қыз қатқыл дауыспен.
Алдияр оның жанына барды да, қаламсабын жұлып алды. Қыз оның бұл әрекетін түсінбей, ала көзімен қарап еді, Алдияр ыржалақтап күле жөнелді.
– Бер! – деді қыз қатуланып.
– Бер! – дедім мен де батылданып.
Бұл менің қаһармандығымды көрсететін бірден-бір мүмкіндік болатын. Қиялымдағы қарақшылармен соғысқандай, мына бір әдепсіз жігітпен төбелесуге іштей дайындалып, жұдырығымды түйіп алдым. Алдияр соны байқай қойып, мырс етті де, назарын қызға аударды.
– Жүрші енді, – деген Алдиярдың дауысында еркелікпен қатар өтіну бар еді, әрі сондай жағымды, майда естілді. Жымиып тұр.
– Мен сабақ орындап отырмын.
– Үйіңе барған соң да орындайсың ғой. Жазира, жүрші… – Қозғалған сайын желп-желп ететін қобыраған шашын артқа қайырып, Алдияр оған қиылып қарап тұра берді. – Шынымды айтайын ба? Сенсіз маған қызықсыз болып жатыр. Сенің ойнағаныңды қатты қалап тұрмын. Өтініш… Бір-ақ рет…
Алдиярдың ойын ашық айтуға батылы жеткеніне таңмын. Құдды бір көз алдымда таңғажайып оқиға орын алғандай аңырайып қалыппын. Жазира үнсіз тұрып-тұрып, сөмкесіне дәптерін салып, қолын созып, қаламын сұрап еді, Алдияр бере қойды. Екеуі шығып бара жатқанда, Жазира маған бұрылып:
– Барасың ба? – деп сұрады.
Менің ішім қылп ете қалды да, басымды шайқадым. Алдиярдың мұрнын бет қылуға дайындалған жұдырығым, солған гүлдей босаңсып қалды. Екеуі шығып кеткен. Артынша Алдияр кабинетке қайта кірді де:
– Ей, құлақ, байқа! – деп маған саусағын шошайтып, келемеждей күліп шығып кетті.
Жан баласын жақтырмайтындай көрінетін Жазираны дәл сондай қарабайыр, сүйкімсіз дөрекілікпен ертіп кетуге болатыны үш ұйықтасам, түсіме кірмепті. Әлде оған «өтініп сұрайтындар» ұнай ма екен, бәлкім айтқанынан қайтпайтын Алдияр сияқты дарақыларды қолай көретін шығар, ұға алмадым. Алдиярды көптен ұнатып жүр ме екен әлде?.. Оның орнында мен болсам, бетімнен тартып жіберер ме еді, кім білсін?!
Осыдан кейін Алдияр басқаларға қосылып, ойын ойнаса, Жазира да барады; репетицияға Алдияр келмеген күні ертерек қайтуға тырысады; әрбір паузада оркестрдің ортасында отырған Алдияр жаққа көз тастайды да, Алдияр оған қарай бергенде, жанарын ала қашады. Оның нендей сезімдерді кешіп жатқанын мен жақсы білетінмін. Десе де, білдіргім келмей, байқамаған боламын.
Жаңа жылдық концертті өткізгеннен кейін, Алдияр мен Жазираның бірге қайтып бара жатқанын көрдім. Мәдениет үйінің алдындағы шам жарығында екеуін анық таныдым. Алдияр бірдеңе айтып, қарқылдап күліп еді, Жазира еркелей оның иығынан ұрған болды. Домбырамды асынған күйі серейіп қарап тұра беріппін.
Олардың ары қарайғы қарым-қатынасы оқыс жағдайсыз, қарапайым қалыпта өрбіді. Екеуінің залда күліп сөйлесіп тұратындарын, репетиция кезінде бір-біріне күлімсірей беретіндеріне талай мәрте куә болдым. Дайындық Мәдениет үйінде өткенде, концерттің домбырадан басқа номерлері орындалып жатқанда екеуі көрермен залының ортаңғы қатарына отырып алады да, өзара күбірлеседі. Біреуі сөйлегенде екіншісі құлағын тақап… Бір қарағанда сондай сүйкімді жұп. Бірі – ең сұлу қыз, екіншісі – ең талантты күйші жігіт.

* * *
Мәдениет үйіндегі кабинетте жалғыз отырғым келмей, домбырамды алып, сахнаның аппаратура тұратын жағынан кірдім де, келесі бетіне барып отырайын деп, шымылдықтың артымен өтіп бара жатқанмын. Сахнада дәстүрлі бір әннің репетиция болып жатқан. Бұрышына жақындай бергенімде ән бітті де:
– Неге өтірік айтасың? – деген Жазираның дауысы анық естілді.
Кілт тоқтадым. Айнала қараңғы. Әйтеуір бір жерде екеуінің тұрғанын түсіндім.
– Не деп өтірік айтыппын? – деді Алдияр жуан дауысын мейлінше бәсеңдетіп.
– Мен кеше кешкісін саған звондадым. Мамаң алды да, далаға шығып кетті деп айтты, – деді қыз қатқыл үнмен.
– Досым келген соң, есік алдында әңгімелесіп біраз тұрдым да, үйге кіріп жатып қалдым.
– Нешеде?
– Білмеймін, сағатқа қараған жоқпын.
– Мен тура сол кезде Алтынайға да звондадым. – Үнсіздік. – Ол да үйінде болмады.
– Мен онымен кездеспедім, – деді Алдияр ақтала. – Рас айтамын.
Құлаққа тұрпайы естілетін, жағымсыздау үнмен қыздың жылағаны естілді. Құдды, бұрын-соңды жылап көрмеген, «дайындығы жоқ» адамның дауысы.
– Кетпеші…
Үйдің бүкіл шаруасын істеп, қолы мүйізденіп кеткен, домбыра тартуға да, жақсы оқуға да барынша тырысып жүрген қайсар Жазираның шын мәнісінде махаббатқа зәру нәзік қыз екенін… сол нәзіктікті сезінгісі келетінін, сездірер аялы алақан жетіспей жүргенін… сонда аңдағандай болдым…
– Жыламашы, жаным… Мен сені ғана сүйемін! Шын айтамын! Сенбесең жүрші, Алтынайға барып, бетпе-бет сұрайық. Жаным…
Жазираның жылаған дауысы бәсеңсіп барып, шөлп етіп сүйген дыбыс шықты. Келесі әннің репетициясы басталғанда, мысықтабандай басып, кері кетіп қалдым.

* * *
Музыкаға деген ынтам жоғалып кетті. Әкемнің жұмсақтап айтқаны да, мұғалімдердің алдап-сулағаны да өзіме сенімімді қайтара алмады. Концерт боларда ғана, әкем айтып қоймаған соң, амалсыз баратынмын. Әйтпесе, мүлде құлқым жоқ. Тек жүгіре бергім келетін. Футбол осы бір қалауыма дөп келетін жақсы ойын болды.
Түске дейін көшенің кішкентайларымен «ілмек сал», кешке орта мектептен келгеннен кейін диірмен жақта көше-көше болып бөлініп, футбол ойнаймыз. «Әй, футбол деген біздің қанымызда жоқ, одан да домбыраңнан қалмасаңшы. Апайың ренжіп жатыр ғой» деп әкем кейістік танытып еді, әсер етпеді. Уақыт өте келе ол сөзіне де құлағым үйреніп кетті. Әкем де мені онша қинағысы келмеді ме әлде «уақыт өте келе ақыл кіреді» деп үміттенді ме екен, алғашқы кезде аса бір қыстамады.
Мықты күйші бола алмайтынымның есесін доптан алғым келетін. Жұрттан ерекшеленгім кеп тұрады. Жата қалып тебемін, құлап тебемін, финт жасаймын. Ешкімге пас берместен, бәрін алдап өтіп, жалғыз өзім гол салуға тырысамын. Теңдессіз мықты болуға ұмтыламын… Бәлкім, мен Жазираға құлай ғашық болмаған шығармын, бірақ, сол қызға қолым жетсе, адам қатарына қосылатын тәрізді едім. Сондай сұлу қызды қарата алған мені жұрт бұрынғыша кемсітпейтіндей елестейтін. Бірақ, енді ол мүмкіндік жоқ еді. Бәлкім, футболды жақсы ойнасам, мені мақтайтын шығар?!

* * *
Өнер мектебіндегі сабақтан жиі қалған соң, көктемгі күйшілер байқауына Алдияр кетті, ақыры. Әкем соған қатты ашуланғаны есімде. Екі мың алтыншы жылдың төртінші сәуірі. Сейсенбі еді.
– Шәкен! – деп сыртта көршім, жан досым Сәнік айқайлап шақырып тұрғанын естідім.
Ол әдетте баяу, бәсең үнмен сөйлейтін. Айғайлағанда тамағы жыртылып кете жаздап, бір түрлі құмығып шығады. Әкем сыртқа шықты да:
– Ойнамайды ол, – деп зекіп, есікті тарс жауып алды.
Әкемнің төзімін тексергім келгендей көзінше күртешемді, аяқ киімімді кидім.
– Домбыраңа дайындалмайсың ба?! Күзде облыстық байқауға апарамыз деп жатыр ғой, – деді әкем дауысын көтеріп.
Құлағыма ілместен, шығып кеттім. Күн батыстағы тауға қарай еңкейіп, шығыстағы таудың шыңына шуағын шашып, батып барады. Сәнік менің шығатынымды білгендей, дарбазаның артында басын салбыратып күтіп тұр екен. Мені көргенде ыңғайсыздана жымиды.
Екеуіміз ауылдың кіре берісіндегі диірмен жақта шаңдатып доп ойнап жатқан балаларға қарай аяңдадық. Вова үйінен тәпішкемен жүгіріп шықты да, бізді тоқтатты. Вова – жиырма төрт жастағы жирен шашты, бойшаң келген көк көз жігіт. Шын есімі – Сағатхан. Түрі орысқа ұқсаған соң, ауылдағылар оны Вова атап кеткен. Ол өзінің келбетінен қысылатын. «Нағашы атама тартқанмын, ол кісі сары еді, марқұм, бірақ оны біздің ауылдағылардың ешқайсы көрмеген. Алыста тұрады ғой» дейтін өз-өзінен қуыстанып.
– Бағанадан бері сені іздеп жүрмін. Терезеден көріп қалдым да, қуанып кеттім ғой, – деді ол Сәнікке. Дауысы жасөспірімдікіне ұқсайды. Жіңішке. Үстінен одеколонның иісі мүңкіп тұр. – Маған бір көмегің керек болып тұр, жаным бауырым! Осы бір өтінішімді орындасаң, сені ренжітпеймін. Үйге жүрші, – деп еді, Сәнік мәз болып, Вованікіне кіріп кетті.
Вовадан кішкентай кезімнен қорқатынмын. Вова көшедегі кішкентай балалардың әрқайсына өзі келіп, қол беріп амандасады. Кейде қалтасынан кәмпит алып береді. Асық ойнаған балалардың арасына кіріп кетіп, бір-екі рет атып көріп, «ойбу, қартайып қалыппын ғой» деп күліп, бастарынан сипап кететін.
Жеті-сегіз жасымда дарбазасының алдында шемішке шағып тұр едім, Вова атып шығып:
– Ей, қазір андағы тісіңді плосткобыспен бір-бірлеп жұлып аламын. Кет, шешең, – деп тістеніп, көзін алартқанынан жүрегім шайлығып қалған.
Содан бері Воваға күдікпен, қауіппен қарайтынмын.
Сәнік үйден жалғыз шықты да, Вованың бір жаққа жұмсағанын айтып, мені өзімен ертіп алды. Қалтасынан екі барбарис кәмпитті алып, бірін маған берді. Аузымызды томпайтып, салып алдық.
– Қайда бара жатырмыз? – деп сұрап едім, жауап бермеді. – Қазір қараңғы түсіп кетеді. Ойнай алмай қаламыз ғой, – десем, тіл қатпады.
Біз екі көшеден кейін орналасқан Жазираның үйіне жете бергенде, ауласында қараң-құраң адамдар қаптап жүргенін көріп, кілт тоқтадық. Қонақтар сияқты. Қалың жұрттың ішінен Сәніктің сыныптасы Барыс бізді байқады да, жүгіріп келіп:
– Жазира қайтыс болып кетіпті, – деді ентігіп.
Жүрегім тоқтап қалғандай… Барыстың көзі ары-бері жүгіріп тұр. Оның үрейі біртіндеп Сәніктің жанарына жұқты. – Тауық қорасында шарфқа асылып өліпті. Мама-папасы ауданға қонаққа кетіп қалыпты. Қазір келе жатыр дейді.
Сәніктің көзінен мөлтілдеп жас аққаны есімде… Ол Жазираның парталасы еді. Үнсіз қалтасынан үшбу хатты алды да, қиқымдап жыртты. Алақанын ашқанда көктемнің кешкі самал желі майда қағаздарды ұшырып әкетті. Сонда барып Вованың қайда жұмсағанын түсініп едім.

Әлішер РАХАТ