Мүмкіндігі шектеулі жандар — мемлекет қамқорлығында

Бұл мақалада ерекше қажеттіліктері бар адамдарды қолдау, қоғамдағы инклюзияны қалыптастыру және мүмкіндігі шектеулі тұлғаларға құрметпен қарау мәдениеті мәселелері жан-жақты талданады. Сараптама барысында Қазақстандағы әлеуметтік саясат, инклюзивті білім беру, еңбек нарығындағы тең құқықтар және әлеуметтік инфрақұрылымды бейімдеу мәселелерін статистикалық деректермен және халықаралық тәжірибемен негіздейді. Зерттеу барысында 20‑дан астам ғылыми әдебиет қолданылды, сонымен қатар Қазақстанның ресми статистикасы мен мемлекеттік бағдарламалары толық сараланды.

Қазіргі қоғамның даму деңгейі тек экономикалық жетістіктермен ғана емес, сонымен бірге әлеуметтік әділеттілік пен адам құқықтарын қорғау деңгейімен де өлшенеді. Әсіресе ерекше қажеттіліктері бар адамдардың қоғамдағы орны мен жағдайы – мемлекет өркениеттілігінің маңызды көрсеткіштерінің бірі болып табылады.
Әлемдік қауымдастықта мүмкіндігі шектеулі адамдардың құқықтарын қорғау, олардың қоғам өміріне толыққанды қатысуына жағдай жасау мәселесі соңғы онжылдықтарда ерекше маңызға ие болды. Бұл бағытта көптеген халықаралық ұйымдар мен мемлекеттер инклюзивті қоғам қалыптастыруды басты міндеттердің бірі ретінде қарастырып келеді.
Қазақстанда да бұл мәселе мемлекеттік саясаттың маңызды бағыттарының бірі болып табылады. Қазіргі уақытта елімізде 743 мыңнан астам мүмкіндігі шектеулі адам өмір сүреді, бұл жалпы халық санының шамамен 3,7 пайызын құрайды.
Олардың арасында еңбекке қабілетті жастағы азаматтар, балалар және егде жастағы адамдар бар. Мәселен, статистикалық мәліметтер бойынша 114 мыңнан астамы балалар, ал 400 мыңнан астамы еңбекке қабілетті жастағы адамдар болып табылады.
Бұл көрсеткіштер ерекше қажеттіліктері бар адамдарды қолдау мәселесінің қоғам үшін қаншалықты маңызды екенін көрсетеді. Сондықтан мемлекет тарапынан әлеуметтік қорғау жүйесін дамыту, білім беру мен еңбек нарығында тең мүмкіндіктер жасау, инфрақұрылымды бейімдеу және қоғамдағы көзқарасты өзгерту бағытында көптеген шаралар жүзеге асырылып келеді.
Бұл мақалада ерекше қажеттіліктері бар адамдарды қолдау мәселесінің әлеуметтік маңызы, инклюзивті қоғам қалыптастырудың негізгі бағыттары, Қазақстандағы мемлекеттік саясат пен қоғамдық көзқарастың рөлі жан-жақты қарастырылады. Әрбір қоғамның дамуы оның барлық азаматтарына тең мүмкіндік беру қабілетімен өлшенеді. Соның ішінде ерекше қажеттіліктері бар адамдарды қолдау – әлеуметтік әділеттіліктің басты өлшемі. БҰҰ‑ның мәліметіне сәйкес, әлем халқының шамамен 15%-ы әртүрлі деңгейдегі мүгедектікпен өмір сүреді (World Health Organization, 2022). Бұл – миллиардтан астам адам.
Қазақстанда да бұл мәселе аса маңызды. ҚР Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің мәліметі бойынша, 2025 жылға қарай елімізде мүмкіндігі шектеулі адамдар саны 730 мыңнан асты, оның ішінде 100 мыңнан астамы балалар (Ұлттық статистика бюросы, 2025). Бұл деректер Қазақстан қоғамының 4-5 пайызға жуығын құрайды.
Инклюзивті қоғам құру – бұл әлеуметтік саясаттың ғана емес, мәдениет пен адамгершілік құндылықтардың жүйелі бөлімі. Бұл мақалада инклюзияның теориялық негіздері, елдегі тәжірибе, әлеуметтік саясаттың тиімділігі және қоғамдағы көзқарастың өзгеру мәселелері талданады.

Әлеуметтік саясат және құқықтық базасы
Қоғамдағы теңдік пен әлеуметтік әділеттіліктің маңызды көрсеткіштерінің бірі – білімге қолжетімділік. Ерекше қажеттіліктері бар балалардың сапалы білім алуына жағдай жасау – олардың болашақта қоғамның толыққанды мүшесі болып қалыптасуына мүмкіндік береді. Сондықтан қазіргі таңда көптеген елдерде инклюзивті білім беру жүйесін дамыту басты басымдықтардың бірі ретінде қарастырылуда.
Инклюзивті білім беру дегеніміз – ерекше қажеттіліктері бар балалардың дені сау балалармен бірге білім алуы, білім беру ортасының барлық оқушылар үшін қолжетімді болуы және әр баланың жеке ерекшеліктерін ескере отырып оқыту процесін ұйымдастыру. Бұл тәсіл тек білім алуға мүмкіндік беріп қана қоймай, балалар арасында өзара түсіністік пен толеранттылық мәдениетін қалыптастырады.
Қазақстанда соңғы жылдары инклюзивті білім беруді дамыту бағытында айтарлықтай жұмыстар атқарылуда. Мемлекет тарапынан арнайы заңнамалық база қалыптасып, мектептерде ерекше қажеттіліктері бар балаларға арналған арнайы жағдайлар жасалуда. Білім беру мекемелерінде пандустар орнату, арнайы оқу бағдарламаларын енгізу, дефектолог, логопед және психолог мамандарын тарту сияқты шаралар жүзеге асырылып келеді.
Статистикалық деректерге сүйенсек, Қазақстанда ондаған мың бала ерекше білім беру қажеттіліктеріне ие. Олардың бір бөлігі арнайы мектептерде білім алса, тағы бір бөлігі жалпы білім беретін мектептерде инклюзивті форматта оқиды. Бұл бағыттағы саясаттың басты мақсаты – әр баланың сапалы білім алу құқығын қамтамасыз ету.
Инклюзивті білім берудің тағы бір маңызды артықшылығы – қоғамдағы әлеуметтік кедергілерді азайту. Егер балалар мектеп қабырғасынан бастап бір-бірімен бірге өсіп, білім алса, олар ересек өмірде де бір-бірін түсініп, құрметпен қарайтын болады. Осылайша инклюзия мәдениеті табиғи түрде қалыптасады.
Мүмкіндігі шектеулі адамдар – қоғамның ажырамас бөлігі. Сондықтан олардың өмір сапасын жақсарту тек әлеуметтік көмек көрсету мәселесі ғана емес, жалпы қоғамның тұрақты дамуының маңызды шарты болып табылады.
Көптеген зерттеулер көрсеткендей, мүмкіндігі шектеулі адамдар көбінесе тек физикалық қиындықтармен ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік кедергілермен де кездеседі. Олардың қатарында инфрақұ­рылымның бейімделмеуі, білім мен еңбекке қолжетімділіктің төмен­дігі, қоғамдық көзқарастағы стереотиптер сияқты факторлар бар.
Әлемдік тәжірибеде инклюзивті қоғам қалыптастыру әлеуметтік тұрақтылықты нығайтып қана қоймай, экономикалық даму үшін де маңызды екені дәлелденген. Егер қоғамда барлық азаматтарға тең мүмкіндік берілсе, онда әр адамның әлеуеті толық ашылады.
Сондықтан қазіргі әлеуметтік саясатта мүмкіндігі шектеулі адамдарды қоғам өміріне белсенді қатыстыру басты мақсаттардың бірі болып отыр.

Халықаралық құқықтық құжаттар
Ерекше қажеттіліктері бар адамдардың құқықтарын қорғау халықаралық құқықтың маңызды бағыттарының бірі болып саналады. 2006 жылы БҰҰ‑ның Мүмкіндігі шектеулі адамдардың құқықтары туралы конвенциясы қабылданды. Бұл құжат мүгедектігі бар адамдарға тең құқықтар мен мүмкіндіктер беру, дискриминациядан қорғау қағидаларын бекітеді. Конвенция тек құқықтық құжат қана емес, сонымен қатар әлеуметтік әділеттіліктің стандартын орнататын негізгі құжат ретінде қызмет етеді.

Конвенцияға сәйкес мемлекеттер міндетті түрде:
•білім беру, еңбек, медициналық қызмет пен қоғамдық өмірге толық қолжетімділікті қамтамасыз етеді;
•заңнамалық деңгейде тең құқықтарды бекітеді;
•қоғамдық инфрақұрылымды мүгедектігі бар адамдар үшін бейімдейді.
Мысалы, білім беру саласында бұл құжат мектептердің, университеттердің инклюзивті білім бағдарламаларын енгізуіне негіз болды. Медициналық қызмет көрсету жүйесінде мүгедектігі бар адамдарға арнап арнайы бөлімдер мен бейімделген медициналық жабдықтар жасалды. Еңбек нарығында конвенцияның қағидалары арнайы квоталық жүйелер, жұмыс берушілерді ынталандыру және мүгедектігі бар адамдар үшін тең еңбек жағдайларын қамтамасыз ету ретінде көрініс тапты.
Халықаралық құқықтық құжаттар мүгедектігі бар адамдардың қоғамдағы рөлін белсенді түрде арттыруға мүмкіндік береді. Олар тек құқықтық қорғау емес, сонымен қатар қоғамдағы мәдени өзгерістерге де ықпал етеді. Мысалы, көптеген елдерде бұқаралық ақпарат құралдары мен әлеуметтік науқандар арқылы мүгедектігі бар адамдарға құрмет көрсету мәдениетін қалыптастыруға күш салуда.

Қазақстандағы құқықтық негіз
Ерекше қажеттіліктері бар адамдардың құқықтарын қорғау халықаралық деңгейде де маңызды мәселе болып табылады. Бүгінде көптеген мемлекеттер мүмкіндігі шектеулі азаматтардың құқықтарын қорғауға бағытталған халықаралық келісімдер мен конвенцияларға қосылған.
Соның ішінде БҰҰ қабылдаған мүмкіндігі шектеулі адамдардың құқықтары туралы конвенция ерекше маңызға ие. Бұл құжатта мүгедектігі бар адамдардың білім алу, еңбек ету, медициналық қызмет алу және қоғам өміріне толыққанды қатысу құқықтары бекітілген.
Қазақстан да бұл халықаралық құжаттарға қосылып, ерекше қажеттіліктері бар азаматтардың құқықтарын қорғау бағытында заңнамалық негіз қалыптастырды. Елімізде әлеуметтік қорғау, медициналық көмек, білім беру және жұмыспен қамту салаларында арнайы бағдарламалар іске асырылуда.
Мысалы, мемлекет тарапынан мүмкіндігі шектеулі азаматтарға әлеуметтік жәрдемақылар, арнайы техникалық құралдар, оңалту қызметтері ұсынылады. Сонымен қатар қоғамдық ғимараттарды бейімдеу, көлік инфрақұрылымын қолжетімді ету сияқты жұмыстар жүргізілуде.
Дегенмен, құқықтық мүмкіндіктердің болуы жеткіліксіз. Ең маңыздысы – осы құқықтардың нақты өмірде жүзеге асырылуы. Сондықтан мемлекеттік саясатпен қатар қоғамның да белсенді қатысуы қажет.
Қазақстан Республикасының заңнамасы да мүгедектігі бар адамдардың құқықтарын қорғауды қамтамасыз етеді. Оларға мыналар жатады:
•«Мүгедектерді әлеуметтік қорғау туралы» Қазақстан Республикасы Заңы;
•«Білім туралы» Қазақстан Республикасы Заңының инклюзивті білім бөлімі;
•Еңбек кодексіндегі тең еңбек шарттары.
Бұл құқықтық актілер адамдардың тең мүмкіндіктерін заңмен қамтамасыз етеді.
Қазақстандағы статистикалық
өсу деңгейі
Қазақстанда мүмкіндігі шектеулі адамдар саны 730 мыңнан асады (2025 жыл дерегі). Бұл – елдегі жалпы халық санының шамамен 4,2%-ы. Олардың:
•Балалар – 105 мыңнан жоғары — 14%;
•Еңбекке қабілетті жастағы адамдар – 410 мыңнан жоғары — 56%;
•Ересек жастағы азаматтар – 215 мыңнан жоғары — 30%.

Еңбекпен қамтылу дерегі:
•Жалпы мүмкіндігі шектеулі азаматтардың 30%-ы тұрақты жұмысқа орналасқан;
•50%-дан астамы қысқа мерзімді, келісімшарттық немесе уақытша жұмыс істейді.

Білім беру:
•Инклюзивті білім жүйесіне қатысатын балалар саны – 90 мың;
•Жалпы мектептердің 75%–ы инклюзивті жағдайға бейімделген.

Бұл деректер мемлекет тарапынан жасалып жатқан мүмкіндіктердің нақты әсерін көрсетеді, бірақ әлі де жетілдіруді қажет етеді.

Инклюзивті білім беру:
теория және тәжірибе
Инклюзия теориясы
Инклюзия – бұл қоғамның барлық мүшелері тең құқықтарға және мүмкіндіктерге ие болатын әлеуметтік модель. Бұл ұғым тек мүгедектігі бар адамдарды қолдау ғана емес, олардың қоғам өміріне толыққанды қатысуына жағдай жасау дегенді білдіреді.
Инклюзивті қоғамда адамның физикалық немесе психологиялық ерекшеліктері оның қоғамдық өмірге қатысуына кедергі болмауы тиіс. Мұндай қоғамда әрбір азамат өз қабілеттерін жүзеге асыра алады және қоғамның дамуына үлес қосады.
Инклюзия ұғымы халықаралық деңгейде ХХ ғасырдың соңында кең тарала бастады. 1994 жылы ЮНЕСКО бастамасымен өткен халықаралық конференцияда инклюзивті білім беру қағидаттары бекітіліп, ерекше қажеттіліктері бар адамдарды қоғам өміріне толық енгізу мәселесі әлемдік саясаттың маңызды бағытына айналды.
Бүгінде көптеген мемлекеттер инклюзивті қоғам қалыптастыруды әлеуметтік саясаттың негізгі бағыттарының бірі ретінде қарастырады.
Инклюзия – бұл әлеуметтік саясаттың ғана емес, қоғамдық қатынастардың идеологиясы. Ол мүгедектігі бар адамдарды қоғамның бөлігі ретінде қабылдау, оларға тең мүмкіндік беру және әлеуметтік кедергілерді жоюға негізделеді.
Ғылыми әдебиетте инклюзия көзқарасы мынандай бағыттармен талқыланады:
•әлеуметтік интеграция;
•тең құқықтар;
•қоғамдағы әртүрлілікті қабылдау.

Қазақстан тәжірибесі
Қазақстанда ерекше қажеттіліктері бар адамдарды қолдау бағытында бірқатар мемлекеттік бағдарламалар жүзеге асырылуда. Бұл бағдарламалардың негізгі мақсаты – азаматтардың әлеуметтік құқықтарын қорғау және олардың өмір сапасын жақсарту.
Мемлекет тарапынан мүмкіндігі шектеулі азаматтарға әлеуметтік жәрдемақылар, медициналық көмек, оңалту қызметтері және арнайы техникалық құралдар ұсынылады. Сонымен қатар әлеуметтік қызметтер көрсету жүйесі де дамып келеді.
Соңғы жылдары елімізде жаңа оңалту орталықтары ашылып, ерекше қажеттіліктері бар адамдарға арналған әлеуметтік жобалар іске асырылуда. Мысалы, мемлекет пен қоғамдық ұйымдардың бірлескен жобалары арқылы жаңа реабилитациялық орталықтар салу және үй жағдайында әлеуметтік көмек көрсету жүйесі енгізілуде.
Бұл шаралар мүмкіндігі шектеулі азаматтардың өмір сапасын жақсартуға бағытталған маңызды қадамдар болып табылады.
Инклюзивті қоғам қалыптастырудың маңызды бағыттарының бірі – білім беру жүйесі. Ерекше қажеттіліктері бар балалардың сапалы білім алуына жағдай жасау олардың болашақта қоғамның белсенді мүшесі болуына мүмкіндік береді.
Қазақстанда соңғы жылдары инклюзивті білім беру жүйесін дамыту бағытында айтарлықтай жетістіктерге қол жеткізілді. Мысалы, 2025 жылға қарай мектептердің шамамен 90 пайызы инклюзивті білім беру үшін жағдай жасаған.
Сонымен қатар 90 мыңнан астам бала инклюзивті білім беру бағдарламалары арқылы білім алып жатыр.
Инклюзивті білім беру тек ерекше қажеттіліктері бар балалардың білім алуына мүмкіндік беріп қана қоймай, сонымен қатар қоғамда толеранттылық пен өзара құрмет мәдениетін қалыптастыруға ықпал етеді.
Қазақстанда соңғы 10 жылда инклюзивті білім беру жүйесі айтарлықтай дамыды. Мектептердің 75%‑ы физикалық қолжетімділікке бейімделген (пандустар, арнайы кабинеттер, тифло‑ және аудиожүйелер).
Сонымен бірге:
•арнайы педагогтар мен психологтар саны артты;
•инклюзивті бағдарламаға қатысатын балалар саны жыл сайын өсуде.
Дегенмен, көптеген мектептерде әлі де бейімделу деңгейі төмен (көлік, IT‑қолданбалар, қосымша жабдықтар жоқ).
Инклюзивті білім беру қатысушылары:
Жыл Балалар саны (мың) Мектептердің бейімделуі, %
2018 60 55
2019 70 60
2020 80 68
2021 85 72
2022 90 75

Еңбек нарығында тең мүмкіндіктер
Қазіргі жағдай
Ерекше қажеттіліктері бар адамдар үшін еңбек ету мүмкіндігі олардың әлеуметтік бейімделуінің және экономикалық тәуелсіздігінің маңызды факторы болып табылады. Жұмыс адамның өзін қоғамның пайдалы мүшесі ретінде сезінуіне көмектеседі және оның өмір сапасын жақсартады.
Қазақстанда мүмкіндігі шектеулі адамдарды жұмыспен қамту мақсатында бірқатар бағдарламалар жүзеге асырылуда. Мысалы, жұмыс берушілер үшін арнайы квоталар белгіленген. Бұл квоталар арқылы кәсіпорындар мүмкіндігі шектеулі азаматтарды жұмысқа қабылдауға міндеттеледі.
Сонымен қатар кәсіпкерлікпен айналысқысы келетін адамдарға да қолдау көрсетіледі. Мемлекеттік гранттар, оқыту бағдарламалары және арнайы жобалар арқылы ерекше қажеттіліктері бар азаматтар өз ісін ашуға мүмкіндік алады.
Бүгінде әлемде мүмкіндігі шектеулі адамдар табысты кәсіпкерлер, бағдарламашылар, дизайнерлер, ғалымдар және қоғам қайраткерлері ретінде танылып отыр. Бұл қоғамда қажетті жағдай жасалған кезде әр адамның өз әлеуетін жүзеге асыра алатынын көрсетеді.
Еңбек ету – адамның әлеуметтік өмірінің маңызды бөлігі. Мүмкіндігі шектеулі адамдардың жұмыспен қамтылуы олардың экономикалық тәуелсіздігін қамтамасыз етеді.
Қазақстанда бұл бағытта арнайы бағдарламалар жүзеге асырылуда. Мемлекет жұмыс берушілерге мүмкіндігі шектеулі азаматтарды жұмысқа қабылдау үшін квоталар енгізіп, түрлі қолдау шараларын ұсынады.
Қазіргі уақытта елімізде 110 мыңнан астам мүмкіндігі шектеулі адам тұрақты жұмыспен қамтылған, бұл жалпы санның шамамен 30 пайызын құрайды.
Сонымен қатар кәсіпкерлікпен айналысқысы келетін азаматтарға гранттар мен оқыту бағдарламалары ұсынылады.
Қазақстанда мүгедектігі бар адамдарды жұмыспен қамтамасыз ету мемлекеттің маңызды міндеттері қатарында. Бұл бағыттағы шаралар:
•арнайы квоталар енгізу;
•еңбек нарығына бейімдеу бағдарламалары;
•кәсіпкерлікке оқыту және қолдау.

Жұмысқа орналасқан мүмкіндігі шектеулі адамдардың статистикасы төмендегідей:

Бірлік
Дерек

Тұрақты жұмысқа орналасқан 30%
Кәсіпкерлікпен айналысатын 12%
Жұмыс іздеп жүргендер 32%
Үкіметтік бағдарламаларға қатысқандар 26%

Қоғамдағы көзқарас және медиа рөлі

Инклюзивті қоғам қалыптастыру тек мемлекеттік саясатқа ғана байланысты емес. Бұл процесте қоғам мүшелерінің көзқарасы мен мәдениеті үлкен рөл атқарады.
Кейбір жағдайларда мүмкіндігі шектеулі адамдарға қатысты теріс стереотиптер сақталып келеді. Сондықтан қоғамда ақпараттық жұмыстар жүргізу, бұқаралық ақпарат құралдары арқылы инклюзия мәдениетін насихаттау маңызды.
Мектептерде толеранттылық пен әлеуметтік жауапкершілік мәдениетін қалыптастыру да бұл бағытта үлкен рөл атқарады.
Инклюзия тек заңдармен шешілмейді. Қоғамның көзқарасын өзгерту де маңызды. Бұқаралық ақпарат құралдары:
•мүмкіндігі шектеулі адамдардың жетістіктерін көрсетуі;
•стереотиптерді бұзу;
•инклюзия құндылықтарын насихаттауы тиіс.

Медиа зерттеулер көрсеткендей, қоғамда теріс пікірлердің деңгейі әлі де жоғары (40% артық).
Инклюзивті қоғам құру тек заңдар мен бағдарламалар арқылы жүзеге аспайды. Бұл үшін ең алдымен адамдардың санасы өзгеруі керек. Қоғамда ерекше қажеттіліктері бар адамдарға қатысты кейбір стереотиптер әлі де сақталып келеді.
Кейбір адамдар мүмкіндігі шектеулі жандарды тек көмекке мұқтаж адамдар ретінде қабылдайды. Алайда бұл көзқарас олардың мүмкіндіктерін шектейді. Шын мәнінде олар қоғамның толыққанды мүшелері болып табылады және өз қабілеттері арқылы үлкен жетістіктерге жете алады.
Қоғамдық көзқарасты өзгерту үшін ақпараттық жұмыстар жүргізу, бұқаралық ақпарат құралдарында инклюзия мәселесін кеңінен көтеру, білім беру бағдарламаларында толеранттылық мәдениетін қалыптастыру маңызды.
Сонымен қатар мәдениет, спорт және өнер салаларында ерекше қажеттіліктері бар адамдардың жетістіктерін көрсету де қоғамдағы көзқарасты өзгертуге ықпал етеді.

Халықаралық тәжірибе

Еуропа, АҚШ және Канада елдері мүгедектігі бар адамдардың құқықтарын қорғауда алдыңғы қатарда. Бұл елдерде инклюзияны дамыту үшін бірнеше бағытта жұмыс жүргізіледі:
Ел Жалпы білім беру Еңбек нарығы Инфрақұрылым қолжетімділігі
Еуропа 85–90% мүгедектігі бар балалар жалпы мектепте оқиды Арнайы квоталар мен ынталандыру жүйелері бар Толық қолжетімді, пандустар, лифтілер, арнайы жолдар бар
АҚШ 85–90% Арнайы ынталандыру бағдарламалары Толық қолжетімді, қоғамдық көлікте арнайы орындар бар
Канада 85–90% Квоталық жүйе мен жұмыс берушілерді ынталандыру Толық қолжетімді, мемлекеттік нысандар бейімделген

Мысалы, Еуропада мүгедектігі бар балалардың 85–90%-ы жалпы білім беру жүйесінде оқиды, бұл олардың қоғамға толық интеграциялануына жол ашады. Еңбек нарығында арнайы квоталар мен ынталандыру жүйелері енгізілген, нәтижесінде мүгедектігі бар адамдар тұрақты жұмысқа орналасу мүмкіндігін арттыра алады. Сонымен қатар, инфрақұрылымның толық қолжетімділігі олардың күнделікті өмірін жеңілдетіп, қоғамдық қатысуын күшейтеді.
Бұл тәжірибе Қазақстанға да үлгі бола алады: біздің елімізде де білім беру мен еңбек нарығын инклюзивті ету бағытында бірқатар бағдарламалар енгізілуде, бірақ әлі де жетілдіру қажет.

Қоғамдық инфрақұрылымды бейімдеу
Қоғамдық орта мүгедектігі бар адамдар үшін толық қолжетімді болуы тиіс. Бұл бірнеше негізгі элементтер арқылы жүзеге асады:
1.Көлік: арнайы орындар, төмендетілген автобустар, қол жетімді пойыз вагондары, метро станцияларына бейімделген кірістер.
2.Ғимараттар: пандустар, лифтілер, қолжетімді жолдар, ақпараттық көрсеткіштер.
3.Әлеуметтік нысандар: мектептер, ауруханалар, мемлекеттік мекемелер толық бейімделген болуы қажет.
Қазақстандағы жағдайға келетін болсақ, ресми статистикаға сәйкес, қоғамдық ғимараттардың 58%-ы толық қолжетімді емес. Бұл – инклюзияны дамытудағы басты кедергілердің бірі. Мысалы, кейбір қалаларда мемлекеттік мекемелерге кіру үшін әлі де тек баспалдақтар қолданылуда, бұл мүгедектігі бар азаматтарға қиындық туғызады.
Сонымен қатар, қоғамдық көліктің 42%-ы ғана мүгедектігі бар адамдар үшін толық қолжетімді, бұл олардың жұмысқа, білім алуға және әлеуметтік өмірге толық қатысуын тежейді. Сондықтан Қазақстанда инклюзияны арттыру үшін инфрақұрылымдық реформалар, қоғамдық орындарды бейімдеу және мемлекеттік бағдарламаларды кеңейту қажет.
Мүгедектігі бар адамдар үшін инфрақұрылымды бейімдеу тек физикалық қолжетімділік емес, сонымен қатар қоғамдық сана мен мәдениетке өзгеріс енгізу болып табылады. Қоғам мүшелерінің бұл мәселеге деген көзқарасы, мейірімділігі мен құрметі маңызды рөл атқарады.
Қоғамдық орта:
•көлік (арнайы орындар, төмендетілген автобустар);
•ғимараттар (пандустар, лифтілер);
•әлеуметтік нысандар – толық бейімделуі тиіс.

Қазақстанның 58% қоғамдық ғимараты толық қолжетімді емес.

* * *
Ерекше қажеттіліктері бар адамдарды қолдау мәселесі – қазіргі қоғамның маңызды әлеуметтік міндеттерінің бірі. Инклюзивті қоғам қалыптастыру арқылы әрбір азаматқа тең мүмкіндік беруге болады.
Қазақстанда бұл бағытта бірқатар маңызды реформалар жүзеге асырылып келеді. Дегенмен, инклюзия мәдениетін толық қалыптастыру үшін мемлекеттік саясатпен қатар қоғамның да белсенді қатысуы қажет.
Егер қоғам әрбір адамды оның ерекшеліктеріне қарамастан құрметтесе, онда шынайы әлеуметтік әділеттілікке қол жеткізуге болады. Сондықтан ерекше қажеттіліктері бар адамдарды қолдау – тек әлеуметтік саясат емес, бұл адамгершілік құндылықтардың көрінісі.

Инклюзивті қоғам құру – кешенді процесс. Бұл:
•білім беру жүйесінің дамуы;
•еңбек нарығындағы тең мүмкіндіктер;
•қоғам көзқарасын өзгерту;
•заңнамалық қамтамасыз ету.

Қазақстанда бұл бағытта айтарлықтай жетістіктер бар, бірақ әлеует әлі де жоғары.
Қазіргі қоғамның дамуы әлеуметтік әділеттілік, тең мүмкіндік және адам құқықтарын құрметтеу қағидаттарына негізделуі тиіс. Осы тұрғыдан алғанда ерекше қажеттіліктері бар адамдарды қолдау мәселесі тек әлеуметтік саясаттың ғана емес, жалпы қоғам мәдениетінің көрсеткіші болып табылады.
Инклюзивті қоғам құру – ұзақ мерзімді әрі кешенді процесс. Бұл бағытта мемлекет, білім беру жүйесі, бизнес құрылымдары және азаматтық қоғам бірлесіп әрекет етуі қажет. Ерекше қажеттіліктері бар азаматтардың құқықтарын қорғау, білім мен еңбекке қолжетімділікті қамтамасыз ету, инфрақұрылымды бейімдеу және қоғамдағы көзқарасты өзгерту – осы бағыттағы негізгі міндеттердің бірі.
Егер қоғам әрбір адамды оның ерекшеліктеріне қарамастан құрметтеп, тең мүмкіндік берсе, онда ол шынайы адамгершілік пен өркениеттіліктің үлгісіне айналады. Ерекше қажеттіліктері бар адамдардың әлеуетін дамыту тек олардың өмірін жақсартып қана қоймай, бүкіл қоғамның дамуына оң әсер етеді.
Сондықтан инклюзия – бұл тек әлеуметтік саясат емес, бұл адамзат қоғамының гуманистік құндылықтарын жүзеге асыру жолындағы маңызды қадам.

Жұмабай ҚҰЛИЕВ