ҰЛТТЫҚ РУХТЫҢ ЖАҢА ПОЭТИКАСЫ (Бекжан Әшірбаев лирикасының көркемдік әлемі)

Поэзия – халықтың рухани өмірінің ең нәзік әрі ең сергек барометрі. Әр дәуірдің қоғамдық ахуалы, адамның жан дүниесіндегі өзгерістер, уақыттың тынысы алдымен ақын жүрегінен өтіп, көркем сөзге айналады. Сондықтан поэзияны «белгілі бір кезеңнің эстетикалық шежіресі» деуге болады. Қазақ әдебиетінің тарихына көз жүгіртсек, әр кезең өзінің көркемдік жүйесін қалыптастырған ақындарын дүниеге әкелді. Абай Құнанбайұлы ұлттық ойлау мәдениетін жаңа биікке көтерсе, Мағжан Жұмабаев романтикалық рух пен ұлттық еркіндіктің поэзиясын жасады. Мұқағали Мақатаев адам жанының ең нәзік иірімдерін жырласа, Жұмекен Нәжімеденов философиялық лириканың интеллектуалдық кеңістігін кеңейтті. Бұл алыптар қалыптастырған дәстүр кейінгі буын ақындарының шығармашылығында жаңа мазмұн, жаңа бейне, жаңа интонация арқылы жалғасын тауып келеді.

Сол жаңа буын өкілдерінің бірі – Бекжан Әшірбаев. Оның поэзиясына үңілген оқырман ең алдымен тосын теңеулерді, күтпеген метафораларды, қысқа жолдарға сыйған терең философиялық ойды аңғарады. Ақын өмір құбылыстарын қалыптасқан сүрлеумен бейнелеуге ұмтылмайды. Керісінше, күнделікті тұрмыстың қарапайым көріністерінен тың образ жасап, оқырман санасына жаңа ассоциациялар ұсынады. Бұл – қазіргі қазақ поэзиясында сирек кездесетін көркемдік ізденістердің бірі.
Бекжан Әшірбаев шығармашылығының басты өзегі – адам, уақыт және ұлттық рух. Оның өлеңдерінде туған жерге деген сағыныш, қоғамдағы рухани қайшылықтар, ана тілінің тағдыры, ақынның азаматтық жауапкершілігі мен адамның ішкі әлемі бір-бірінен бөлінбей, тұтас көркемдік жүйе құрайды. Осы тұрғыдан алғанда, оның поэзиясын жеке тақырыптардың жиынтығы емес, «бүгінгі қазақ қоғамының рухани портреті» деуге болады.
«Ақ гүл төсеңдер жолыма кейін,
Сыйласқан жан деп сөз одағымен.
Сенімді үзбей соңына дейін,
Күдігім өлер өз ажалымен!», – деп жырлаған ақынның поэзиясы – жай ғана ұйқастар тізбесі емес, заманның тамырын тап басқан, қоғамның дертін ашына айта отырып, ұлттық кодты сақтап қалуға ұмтылған рухани манифест.
Бекжан Әшірбаев лирикасының тағы бір ерекшелігі – афористік ойлау жүйесі. Ол кейде бірнеше беттік философиялық толғанысты екі-ақ тармаққа сыйғызады. Мысалы:
«Тоналу үшін де
Алдымен үй керек».
Немесе:
«Жалғыз менің алибиім – өлеңім!»
Мұндай жолдарда терең өмірлік тәжірибе, психологиялық бақылау және көркем жинақтау қатар тоғысқан. Осы ерекшелігі жағынан ақын шығармашылығы Қадыр Мырза Әлінің қанатты тіркестерін немесе Жұмекен Нәжімеденовтің философиялық жинақтауларын еске түсіреді. Дегенмен Бекжан Әшірбаевтың өзіндік қолтаңбасы айқын: ол ойын бүгінгі уақыттың тынысымен, қазіргі адамның сөздік қорымен, тосын метафоралар арқылы береді.
Әлем әдебиетінде де мұндай көркемдік үрдіс бар. Мәселен, чилилік ақын Пабло Неруда қарапайым заттарды философиялық символ деңгейіне көтерсе, ағылшын ақыны Т. С. Элиот қала өмірінің ұсақ детальдары арқылы тұтас өркениеттің рухани дағдарысын бейнелейді. Бекжан Әшірбаев та күнделікті өмір көріністерін кең әлеуметтік және философиялық мәнге ие образға айналдырады. Бірақ ол бұл тәсілді қазақ дүниетанымы мен ұлттық таным аясында жүзеге асырады. Сондықтан оның өлеңдері әлемдік поэзиядағы ізденістермен үндескенімен, ұлттық бояуын жоғалтпайды.
Ақын шығармашылығының тағы бір маңызды қыры – ұлттық болмысты заманауи поэтикалық тілмен сөйлете білуі. Оның өлеңдерінде көшпелі дүниетанымның ізі де, мегаполистің қарбаласы да қатар жүреді. Бір шығармасында ауылдағы бала күннің естелігі суреттелсе, енді бірінде үлкен қаланың жалғыздығы бейнеленеді. Бұл қарама-қарсылық ақынның ішкі драмасын ғана емес, қазіргі қазақ қоғамының өзгеру процесін де аңғартады.
Сондықтан Бекжан Әшірбаев поэзиясын бағалағанда оны тек азаматтық немесе философиялық лирика аясында қарастыру жеткіліксіз. Оның шығармашылығында осы екі арна табиғи түрде тоғысып, жаңа көркемдік кеңістік қалыптастырады.
Қазақ поэзиясында туған жер тақырыбы – ешқашан ескірмейтін мәңгілік арналардың бірі. Бірақ әр ақын туған жерді өз дүниетанымы мен көркемдік болмысына қарай жырлайды. Абай үшін туған жер – адам мен табиғат үндестігі болса, Мағжан үшін – ұлттық азаттықтың символы, Мұқағали үшін – балалықтың, ананың, мәңгілік сағыныштың мекені. Ал Бекжан Әшірбаевтың «Оралу» өлеңінде туған жер – адамның рухани қуатын жаңғыртатын, өмірдің мәнін қайта танытатын қасиетті кеңістік ретінде көрінеді.
Өлеңнің алғашқы шумағы оқырманды бірден ақынның ішкі психологиялық күйіне жетелейді:
«Қала шуы қамықтырған қайсың бар?!
Мені, достар, үйде жоқ деп айтыңдар.
Әр кеудеде ашылмаған гүл аз ба?!
Ел аралап кетті деңдер біразға». Бұл жерде ақынның қаладан қашуы – өркениеттен безіну емес. Ол рухани тыныс іздейді. «Қала шуы» – нақты дыбыс қана емес, қазіргі адамның жан дүниесін тұншықтыратын күйбең тіршіліктің символы. Ал «ашылмаған гүл» – әр адамның ішінде жатқан арман мен сағыныштың метафорасы. Ақын сол гүлдің қайта қауыз жаруын туған жермен байланыстырады.
Бұл сарын Сергей Есениннің туған ауылға арналған лирикасын еске түсіреді. Есенин де ауылды адамның табиғи болмысының қайнар көзі ретінде жырлаған. Алайда айырмашылық та анық. Есенинде ауыл – көбіне жоғалып бара жатқан әлемнің символы болса, Бекжан Әшірбаев үшін ауыл – бүгінгі күнде де адамды рухани тазарта алатын тірі кеңістік. Сондықтан оның кейіпкері ауылға өткенмен қоштасу үшін емес, күш жинау үшін барады. Ақынның:
«Қашқың келер қарансудан қашқандай,
Сұрғылт қала… суық еді тас қандай», – деген жолдары ерекше назар аудартады. Мұндағы «сұрғылт қала» – жай ғана пейзаж емес, адамның ішкі көңіл күйінің көрінісі. Тасқа «суық» деген эпитет беру арқылы ақын қаланың адамдар арасындағы жылылықты азайтқан ортасын бейнелейді. Бұл тәсіл әдебиеттануда «психологиялық параллелизм» деп аталады. Яғни, бұл тәсілде сыртқы әлем мен адамның ішкі күйі қатар суреттеледі.
Өлеңнің екінші бөлімі ақынның ауылға жеткен сәтінен басталады.
«Оралу да бір бақыт қой көш аман,
Амансың ба, менің алтын босағам?!» Қазақ әдебиетінде «босаға» ұғымы киелі ұғымдардың бірі. Ақын оны үйдің бөлшегі ретінде емес, ұрпақ сабақтастығының, отбасының, туған топырақтың символы ретінде қолданады. Бір ғана «алтын босаға» тіркесінің өзінде туған ауылға деген сағыныш, құрмет және тағзым сезімі тоғысқан.
Осы тұста Расул Ғамзатовтың туған жері Дағыстан туралы лирикасы еске түседі. Ғамзатов үшін туған өлке – адамды адам еткен рухани мектеп. Бекжан Әшірбаев та ауылды дәл осындай биіктен бағалайды. Бірақ ол жалпы философиялық ойдан гөрі, нақты тұрмыстық детальдарға сүйенеді. Мысалы:
«Шәмші қауын үзіп апам бақшадан,
Әңгімесін айтушы еді жақсы ағам». Бұл екі жолда тұтас бір дәуірдің атмосферасы бар. Қауынның иісі, апаның мейірімі, ағаның әңгімесі – бәрі қосылып ауылдың жанды бейнесін жасайды. Мұндай детальдар оқырманның өз естелігін де оятады. Әдеби шығармадағы көркемдік қуаттың бір өлшемі – оның оқырман жадын сөйлете алуында. Осы жағынан қарағанда «Оралу» өлеңі ерекше әсерлі.
Өлеңдегі ең көркем тұстардың бірі – балалық шақтың суреті.
«Бағанада жанған сәтте ескі шам,
Жарығымен басталатын кешкі сән.
Құстар ән сап нотасына қарамай,
Жұлдыз сөнбей, атпаушы еді таң оңай». Бұл шумақта ақын уақытты емес, көңіл күйді суреттейді. «Ескі шам» – балалықтың символы. Ал «құстар ән сап нотасына қарамай» деген жол табиғаттың еркіндігін, жасандылықтан ада өмірді білдіреді. Ақын табиғатты адамнан жоғары қоймайды, қайта адам мен табиғатты тұтас әлем ретінде көрсетеді. Бұл ерекшелік Мұқағали Мақатаевтың табиғат лирикасымен үндеседі. Мұқағали үшін табиғат – адамның жан сырының серігі. Бекжан Әшірбаев та осы дәстүрді жалғастыра отырып, оған бүгінгі адамның сағынышын қосады.
Өлеңнің тағы бір нәзік қыры – алғашқы махаббат туралы естелік.
«Көрші қызға жүрегіңді ұрлатып,
Сұлу айға қарап тұру бір бақыт!» Мұнда пафос жоқ, әсірелеу жоқ. Қарапайым ғана сурет арқылы ақын жастықтың ең таза сезімін жеткізеді. «Айға қарап тұру» – романтикалық әдебиеттен келе жатқан дәстүрлі образ болғанымен, көрші қызға деген балаң сезіммен астасқанда жаңаша реңк алады. Ал өлеңнің ең мұңды тұстарының бірі:
«Қазір бізден уақыт озып бәйге алды,
Ол – кептертөс келіншекке айналды». Бұл – уақыттың қайтымсыздығын білдіретін өте әсерлі психологиялық деталь. Ақын ешқандай драмалық сөз қолданбайды. Бар болғаны екі жолмен балалықтың алыстап кеткенін, уақыттың бәрін өзгерткенін сезіндіреді.
Өлеңнің соңғы бөлімі шығарманың идеялық түйініне айналады.
«Дарияның бір сүңгіп ап суына,
Қайта сіңем Алматының шуына!» Бұл жолдарды үстірт қабылдауға болмайды. Ақын ауылда қалып қоюды армандамайды. Ол туған жерге өмірден қашу үшін емес, өмірге қайта оралу үшін келеді. Ауыл – оның рухани қуат алатын мекені. Сондықтан өлеңнің философиясы – өткенге оралу емес, тамырдан қуат алып, уақытпен бірге алға жүру. Осы қасиеті арқылы «Оралу» бүгінгі қазақ поэзиясындағы туған жер туралы үздік лирикалық шығармалардың бірі ретінде бағалануға лайық. Бұл өлең ауылды идеалдандырмайды, қаланы да жоққа шығармайды. Керісінше, адам қай жерде жүрсе де, туған топырақтан алған рухани нәрі оның өмірлік өзегіне айналатынын көркемдік тұрғыдан дәлелдейді.
Тағы бір маңызды нәрсе – қазақ поэзиясында азаматтық лирика да әр кезеңде әртүрлі сипат алады. Мәселен, Абай қоғамдық мінезді сынау арқылы ұлттың рухани кемшіліктерін көрсетті. Мағжан Жұмабаев еркіндік идеясын романтикалық биікке көтерді. Мұқағали Мақатаев азаматтық ойды адам тағдырымен сабақтастырса, Жұмекен Нәжімеденов қоғамды философиялық астар арқылы танытты. Ал, Бекжан Әшірбаев болса осы дәстүрдің жалғасы ретінде бүгінгі қоғамның рухани қайшылықтарын поэзия тілімен сөйлетеді. Оның азаматтық лирикасы ұранға емес, ойға құрылған. Ақын мәселені ашық айыптау арқылы емес, астарлы бейнелер, тосын теңеулер мен дәл детальдар арқылы жеткізеді. Осы қасиет оның «Қайшылық немесе саясат алаңындағы соңғы би» өлеңінен анық көрінеді.
Өлеңнің алғашқы шумағы бірден қоғамдық құндылықтардың өзгергенін алға тартады:
«Айыра алмас жасандыдан жақұтты,
Қорқам көптен түсінігі тар тіпті.
Жоғалтқанда мемлекеті іздейтін,
Ақынынан қылмыскері бақытты». Бұл шумақтың көркемдік қуаты – нақты есімдерге емес, құбылысқа назар аударуында. Ақын белгілі бір адамды емес, қоғамдағы моральдық өлшемнің өзгеруін сөз етеді. «Жасанды» мен «жақұт» – шынайылық пен жалғандықтың символдары. Ал соңғы екі жол бүгінгі медиакеңістіктегі құбылысты дәл сипаттайды: кейде қоғам өнер иесінен гөрі даулы тұлғаға көбірек назар аударады. Бұл – публицистикалық пікір емес, поэтикалық жинақтау. Мұнда ақынның ерекшелігі – публицистикалық ойды поэзияға шебер сіңіруінде.
Кейбір ақындар әлеуметтік мәселені ұранмен жеткізсе, Бекжан Әшірбаев көркем бейнеге сүйенеді.
«Жоғалтқанда мемлекеті іздейтін,
Ақынынан қылмыскері бақытты», – деген екі жол бүгінгі қоғамдағы құндылықтар жүйесінің өзгерісін нақты әрі астарлы түрде бейнелейді. Ақын дайын қорытынды ұсынбайды, оқырманды ойлануға жетелейді. Әдебиеттануда мұндай тәсіл «шығарманың интеллектуалдық қуатын арттыратын көркемдік ұстаным» ретінде бағаланады. Осы тұрғыдан алғанда, Бекжан Әшірбаевтың азаматтық лирикасы түрік ақыны Назым Хикметтің шығармашылығымен идеялық үндестік танытады. Назым Хикмет те қоғам алдындағы ақын жауапкершілігін жоғары қойған. Алайда олардың көркемдік әдісі әртүрлі. Хикмет поэзиясында революциялық пафос басым болса, Бекжан Әшірбаевтың үні сабырлы, астарлы әрі ирониялық сипатта өрбиді. Ол үкім шығармайды, оқырманды ойлануға жетелейді.
Өлеңнің екінші шумағы да терең әлеуметтік астарға ие:
«Айналаны басқандай ма марту шын,
Кітап ашпас надан қалай нар тусын?
Қазір аға қызметкерден ғылыми,
Дүкендегі сыйлы кіші сатушың». Бұл жерде ақын білім мен қоғамдық беделдің арақатынасына назар аударады. «Надан қалай нар тусын?» деген риторикалық сұрақ арқылы ол рухани тоқыраудың басты себебін білімсіздікпен байланыстырады. Ал «сатушың» бейнесі арқылы қоғамдағы әлеуметтік өлшемдердің өзгерісін көрсетеді. Ақынның мақсаты – белгілі бір кәсіпті кемсіту емес, рухани беделдің материалдық өлшемге ауыса бастағанын көрсету.
Өлеңнің соңғы шумағы ерекше әсер қалдырады:
«…Сахнадан сыйың барда кете біл,
Аяқталған би сияқты әдемі!» Бұл – тек саясат туралы ғана емес, жалпы адам өмірінің философиясы. Ақын уақыттың заңдылығын қабылдай білуді ұсынады. «Би» метафорасы шығарманың бүкіл композициясын тұтастырып тұр: «саясат өмірі аяқталуы тиіс көркем қойылым секілді» бейнеленеді.
«Қайшылық» қоғамдық санадағы өзгерістерді бейнелесе, «Джунгли заңы» қазіргі қала өркениетінің адамға әсерін суреттейді. Өлеңнің алғашқы шумағында-ақ ақын қаланы табиғи тіршілікке қарсы қоймайды, бірақ оның рухани салдарын көрсетеді:
«Құстар халқын маңында шулатпаған,
Жалғыз қалған ағаштай қурап барам». Бұл жолдардағы «жалғыз ағаш» – лирикалық кейіпкердің ішкі халінің символы. Ол көп адамның ортасында жүрсе де, рухани жалғыздықты сезінеді. Бұл – ХХ ғасыр әдебиетінде кең тараған модернистік сарындардың бірі.
Ағылшын ақыны Т.С.Элиот та мегаполисті адамның жалғыздығын күшейтетін кеңістік ретінде бейнелеген. Бірақ Элиоттың қаласы – мифологиялық әрі күрделі символдар әлемі. Ал Бекжан Әшірбаевтың қаласы – бүгінгі Қазақстанның нақты әлеуметтік кеңістігі. Сондықтан оның бейнелері оқырманға жақын әрі түсінікті. Өлеңнің ең сәтті метафораларының бірі:
«… Шамын жағар үңгірлер заманауи,
Адам қолы тұрғызған джунглиде». Қаладағы көпқабатты үйлерді «заманауи үңгірлер» деп атау – тосын көркемдік шешім. Бір қарағанда өркениет дамығандай көрінгенімен, ақын адамның табиғи болмысы әлі де өзгермегенін меңзейді. Бұл жерде өркениет пен табиғаттың қарама-қайшылығы философиялық деңгейге көтеріледі.
Өлеңнің тағы бір ерекшелігі – қазіргі кеңсе мәдениетінің психологиясын дәл беруінде:
«… Сөзге сараң кеңсенің мамандары,
Ыммен қайта бір-бірін түсінеді». Осы екі-ақ жолда қазіргі адамның қарым-қатынасындағы салқындық, уақыт тапшылығы, ішкі тұйықтық түгел көрініс тапқан. Ақын ұзақ түсіндіріп отырмайды, тек бір ғана деталь арқылы тұтас әлеуметтік портрет жасайды. Бұл – реалистік поэзияның басты белгілерінің бірі.
Өлеңнің соңғы жолдары автордың азаматтық мінезін айқын көрсетеді:
«Мәдениетті ұмытып, доцент досты,
Ысқырықпен шақырғым кеп тұрғаны-ай!» Мұнда ақынның ашуы дөрекілікке айналмайды. Керісінше, ирония арқылы беріледі. Әдебиеттануда мұндай тәсіл «сатиралық лиризм» деп аталады. Ол оқырманды күлдіре отырып ойландырады.
Бекжан Әшірбаевтың азаматтық поэзиясының басты ерекшеліктерінің бірі – оның өмірдің нақты құбылыстарынан үлкен философиялық қорытынды шығара білуінде. Ол қоғамдық мәселені газет мақаласындай тізбелемейді, көркем бейнеге айналдыра біледі. Сондықтан оның өлеңдері бір оқығанда әсер қалдырса, қайта оқығанда жаңа мағына ашады. Ақын үшін қоғам – сырттан бақылап отырған нысан емес. Ол – сол қоғамның ішінде жүрген азамат. Сондықтан оның өлеңдеріндегі сынның түпкі мақсаты – жоққа шығару емес, рухани серпіліске үндеу болып табылады. Осы қасиеті арқылы Бекжан Әшірбаев азаматтық мінезін поэзияда айқын көрсетеді.
Ауыз толтырып айтарлық тағы бір нәрсе – ақынның «Ана тіліне араша» өлеңінің идеялық-көркемдік табиғаты да қазақ поэзиясына ерекше екпін әкелген туынды. Суреткер үшін тіл – тек қатынас құралы емес, халықтың тарихи жады, рухани иммунитеті, ұлттық болмысының өзегі. Осы идея «Ана тіліне араша» өлеңінде барынша айқын көрінеді.
Шығарма дәстүрлі патриоттық ұраннан басталмайды. Ақын ең әуелі тарихи сананы оятады:
«Жақсылардың қалған теріп жаңқасын,
Тәу етемін туған жердің әр тасын». «Жаңқа» мен «тас» – жай заттық ұғым емес. Олар – өткен тарихтың, ұлт жадында сақталған рухани мұраның символдары. Ақын ұлттың ұлылығын алдымен оның тарихына тағзым етуден бастайды. Осы тұрғыдан келгенде өлеңнің алғашқы шумағы шығарманың идеялық іргетасын қалайды.
Келесі шумақта ақын өте нәзік әлеуметтік мәселені көтереді:
«… Неге бірақ Алғыс айту күнінде,
Отандастың тілі «Р»-ға келмейді?» Бұл жерде өткір ирония жатыр. Ақын ешкімді кемсітпейді, белгілі бір ұлтқа қарсы пікір айтпайды. Оның айтпағы – Қазақстандағы мемлекеттік тілдің қоғамдық кеңістіктегі орны туралы мәселе. Бір ғана «Р» әрпі арқылы тұтас тіл мәселесін көркемдік деңгейге көтеруі – ақынның шеберлігі.
Өлеңнің ең салмақты тұсы үшінші және төртінші шумақтарда ашылады:
«… Өз шындығым алар бәрін түзетіп,
Өз тіліңде өтірік айт, айтсаң да!» Алғашқы оқығанда бұл жол тосын естіледі. Бірақ ақын өтірікті дәріптеп тұрған жоқ. Мұнда «көркемдік парадокс» қолданылған. Яғни қандай жағдайда да «ана тілдің қоғамдық кеңістіктегі өмірі сақталуы керек» деген идея ерекше тәсілмен берілген. Әдебиет теориясында мұндай тәсіл оқырманды селт еткізіп, шығарманың әсерін күшейтетін көркемдік амал ретінде бағаланады.
Өлеңнің идеялық шыңы соңғы шумақта шоғырланған:
«… Өз жеріңде өз тіліңде сөйлемеу,
Өз-өзіңе қол салумен бірдей ғой!..» Бұл – шығарманың ең қуатты көркемдік түйіні. Ақын мұнда гиперболаға жүгінеді. Әрине, бұл сөзді тура мағынасында қабылдауға болмайды. Ақын ана тілінен безінудің рухани салдарын барынша өткір жеткізу үшін осындай бейнелі тәсілді қолданады.
Осы тұста Ахмет Байтұрсынұлының «Тілі жоғалған жұрттың өзі де жоғалады» деген идеясы еріксіз еске түседі. Екі қаламгердің дәуірі бөлек болғанымен, ұлттық тілге қатысты ұстанымдары ортақ. Ахмет Байтұрсынұлы бұл ойды ғылыми-публицистикалық тілмен жеткізсе, Бекжан Әшірбаев оны поэтикалық образға айналдырады.
Бұл өлеңнің тағы бір ерекшелігі – оның публицистикалық қуаты мен көркемдік табиғатының үйлесуі. Кейбір әлеуметтік тақырыптағы шығармалар ұранға ұрынып жатады. Ал Бекжан Әшірбаев көркемдік деңгейден түспейді. Ол мәселені эмоция арқылы емес, көркем бейне арқылы жеткізеді. Осы қасиеті жағынан шығарма дағыстандық ақын Расул Ғамзатовтың ана тілі туралы толғаныстарымен үндес. Ғамзатов та «ана тілін ұлттың мәңгілігінің кепілі» деп бағалайды. Бірақ Бекжан Әшірбаев бұл мәселені бүгінгі Қазақстан қоғамының нақты шындығымен байланыстырып, жаңа көркемдік шешім ұсынады.
«Ана тіліне араша» – тіл туралы ғана жазылған өлең емес. Бұл – ұлттық жауапкершілік туралы шығарма. Ақын оқырманын айыптамайды, қайта оған үлкен сенім артады. Сондықтан шығармада ашу емес, алаңдау басым. Осындай алаңдаудан туған поэзия ғана оқырман жүрегіне жол табады. Бұл — бәрімізге аян нәрсе!
Бекжан Әшірбаевтың «Құрлықтың акуласы» өлеңі – тәуелсіздік кезеңіндегі қазақ поэзиясында ұлттық сана, тіл тағдыры және жаһандану мәселесін көркемдік деңгейде көтерген шығармалардың бірі. Ақын тарихи оқиғаларды жай еске алып қана қоймайды, оларды бүгінгі қоғамдық санамен байланыстыра отырып, оқырман алдына өткір сауал қояды. Сондықтан бұл өлеңді азаматтық лирика ғана емес, «ұлттық идеяның поэтикалық манифесі» деуге болады.
Өлең алғашқы шумақтан-ақ тарихи жадқа жүгінеді:
«Сексен алты сынап берген серт үлгі,
Тоқсан бірдің рухы неге кертілді?!» 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасы мен 1991 жылғы Тәуелсіздік – қазақ тарихындағы тағдыршешті белестер. Ақын осы екі кезеңді қарама-қарсы қоймайды, қайта олардың арасындағы рухани сабақтастықтың әлсіреуіне алаңдайды. «Рухы неге кертілді?» деген риторикалық сұрақ – бүкіл шығарманың идеялық өзегі. Бұл жерде ақын жауап іздемейді, жауапты оқырманның ар-ожданына қалдырады.
Келесі жолдарда ақынның әлеуметтік ирониясы анық байқалады:
«Қазақшалап сөйлегенге таңғалдық,
Тісі бүтін кемпір көрген секілді». Бұл – шығарманың ең сәтті поэтикалық табыстарының бірі. Қазақ жерінде қазақша сөйлеудің тосын құбылысқа айналуын ақын тұрмыстық, бірақ өте әсерлі теңеумен береді. «Тісі бүтін кемпір» бейнесі сирек кездесетін құбылысты білдіреді. Осы арқылы ақын қоғамдағы тіл мәселесін өткір де, көркем түрде көрсетеді.
Өлеңнің келесі шумағында ұлттық тілдің қоғамдағы орны туралы терең ой айтылады:
«Тілімізге теңдік келмей қойды ғой,
Тойға ауызша шақырғандай ағайын». Бұл теңеу қазақы дүниетанымнан туған. Қазақ қоғамында ауызша шақырудың ресми шақырудан айырмашылығы бар. Ақын осы қарапайым деталь арқылы «мемлекеттік тілдің заң жүзіндегі мәртебесі мен өмірдегі нақты қолданысының арасында айырмашылық бар екенін» меңзейді. Бұл – публицистикалық пікір емес, поэтикалық образ.
Өлеңнің ең терең философиялық тұсы мына шумақта көрінеді:
«Ұлт мүддесі – гастрольдік баладай,
Әке табу қиын одан дәл бүгін». Бұл жерде ақын метафоралық ауыстыру тәсілін қолданады. «Гастрольдік бала» – ешкімнің толық жауапкершілігіне алынбаған, уақытша қамқорлық көрген бейне. Осы образ арқылы ақын ұлттық мүдденің кейде тек сөз жүзінде қорғалатынын меңзейді. Бұл – өте тосын әрі сәтті көркемдік шешім.
Жаһандану мәселесіне арналған шумақ та ерекше назар аудартады:
«Алынғанмен мойнымыздан қарғыбау,
Жайын ауыз жаһандану – алғы дау». Мұнда тәуелсіздік алған халықтың алдында жаңа сын-қатер пайда болғаны айтылады. Ақын жаһандануды түгелдей жоққа шығармайды, бірақ оның ұлттық болмысқа әсерін ескертеді. «Жайын ауыз» теңеуі қауіптің ауқымын үлкейтіп көрсетеді.
Өлеңнің көркемдік шыңы соңғы шумақта жинақталған:
«… Ойлант бізді, түркілердің тотемі,
Қасқыр бабам – акуласы құрлықтың!» Бұл – қазақ поэзиясындағы ең тосын метафоралардың бірі. Түркі дүниетанымындағы қасқыр – еркіндіктің, қайсарлықтың, көшбасшылықтың символы. Ақын оны «құрлықтың акуласы» деп атау арқылы жаңа поэтикалық бейне жасайды. Акула – мұхиттағы ең қуатты жыртқыштардың бірі. Демек, құрлықтағы сондай табиғи күш – қасқыр. Бұл теңеу арқылы ақын ұлттық рухтың әлсіз емес, қуатты болмыс екенін меңзейді.
Көркемдік тұрғыдан қарағанда, өлеңнің басты ерекшелігі – ұлттық образдарды заманауи поэтикалық тілмен жаңғыртуы. Мұнда архаикалық ұғымдар қазіргі қоғамдық мәселелермен табиғи байланысады. Сондықтан шығарма өткенді аңсаумен шектелмейді, бүгінгі күннің рухани сұрақтарына жауап іздейді. Осы қасиеті жағынан «Құрлықтың акуласы» Мағжан Жұмабаевтың ұлттық рух туралы өлеңдерімен үндес. Дегенмен айырмашылық та бар. Мағжан ұлттық идеяны романтикалық пафоспен бейнелесе, Бекжан Әшірбаев оны қазіргі қоғамның нақты мәселелерімен сабақтастырады. Сондықтан оның поэзиясында азаматтық ой мен әлеуметтік талдау қатар өріледі.
Қорыта айтқанда, «Құрлықтың акуласы» – тарихи жадыны, тіл тағдырын және ұлттық рухты бір арнаға тоғыстырған, көркемдік қуаты жоғары азаматтық шығарма. Ақын оқырманға дайын жауап ұсынбайды, бірақ әр шумағымен ұлттық сананы серпілтетін өткір сұрақтар қояды. Нағыз поэзияның міндеті де – дәл осындай ой салу. Сондықтан бұл өлең Бекжан Әшірбаев шығармашылығындағы ғана емес, «қазіргі қазақ азаматтық лирикасындағы назар аударарлық туындылардың бірі» деп бағалауға негіз бар.
Жалпы, Бекжан Әшірбаевтың поэзиясы – бүгінгі қазақ әдебиетіндегі өзіндік үні мен дара қолтаңбасы айқын қалыптасқан шығармашылықтың бірі. Оның жырларынан уақыттың тынысы, қоғамның рухани ахуалы, ұлттық болмыстың өзекті мәселелері, туған жерге деген сағыныш, ана тіліне деген жанашырлық және адам жанының терең иірімдері көркемдік биікпен өріледі. Ақын өмір шындығын жалаң баяндауға емес, көркем образға, тосын метафораға, философиялық түйінге айналдыра отырып, оқырманын ойлануға жетелейді.
Бекжан Әшірбаевтың шығармашылық әлемін ерекшелендіретін тағы бір басты қасиет – дәстүр мен жаңашылдықтың табиғи үйлесім табуында. Ол қазақ поэзиясының классикалық мектебінен нәр алғанымен, бүгінгі заманның тынысын, жаңа қоғамның психологиясын, ұлттық сананың толғақты мәселелерін өзіндік көркемдік тәсілмен бейнелейді. Оның поэзиясындағы афористік ойлар, тосын теңеулер мен символдық бейнелер шығармаларының идеялық салмағын арттырып, көркемдік өрісін кеңейтеді.
Ақынның азаматтық лирикасы қоғамдағы қайшылықтарды, рухани құндылықтардың өзгерісін, тіл мен ұлттық болмыс мәселесін терең толғай отырып, оқырманды немқұрайдылықтан арылуға үндейді. Ал лирикалық өлеңдеріндегі туған жерге деген сағыныш, адамгершілік, мейірім, өмірдің өткіншілігі туралы толғаныстар жалпыадамзаттық құндылықтармен сабақтасып жатады. Осы арқылы ақынның поэзиясы ұлттық шеңберден асып, адамзатқа ортақ рухани мәселелерді қозғайтын көркемдік деңгейге көтеріледі.
Әдебиет – дәуірдің рухани шежіресі. Осы тұрғыдан алғанда, Бекжан Әшірбаевтың өлеңдері бүгінгі қоғамның көркем келбетін, замандас адамның жан дүниесін және ұлттық сананың ізденісін бейнелейтін маңызды шығармалар қатарына жатады. Оның әрбір өлеңі оқырманға дайын жауап ұсынбайды, керісінше, ойлануға, пайымдауға, өмір мен уақыттың мәнін тереңірек тануға жетелейді. Сондықтан Бекжан Әшірбаев поэзиясы бүгінгі қазақ әдебиетіндегі көркемдік ізденістерімен, терең философиялық ойымен, азаматтық үнінің айқындығымен және өзіндік поэтикалық қолтаңбасымен ерекшеленетін, әдебиеттанушылық тұрғыдан арнайы зерттеуге әбден лайық шығармашылық құбылыс екендігін сеніммен айтуға болады.

Гүлсара БАЙДАНОВА

БЕТ ҚАТТАЛЫП ЖАТҚАНДА
Жұма күні (14.08.2026) журналымыз беттеліп, баспаға жіберілгелі жатқан сәтте қазақтың аяулы ақыны, ұлағатты ұстаз, сезімтал сазгер Бекжан Төребекұлы Әшірбаевтың 52 жасқа қараған шағында дүниеден озғаны туралы қаралы хабар жетті. Қазақ поэзиясында өзіндік өрнегімен, сырлы жырларымен оқырман жүрегінен орын алған ақынның мезгілсіз қазасы – әдебиетіміз үшін орны толмас ауыр қаза.
Бекжан Әшірбаевтың ақындық болмысы, жауһар жырлары мен жүрекке жақын әндері артында мәңгі өшпес із болып қалды. Ақынның ғибратты ғұмыры мен жақұт жырлары Алаштың ардақты сөз өнерімен бірге мәңгі жасай бермек.
Ұлт поэзиясына ойлы, мазмұнды, кестелі өлең өрнегін әкелген ақынның қазасына байланысты марқұмның отбасына, туған-туыстары мен әулетіне Қазақстан Жазушылар одағының атынан және ұйымға қарасты басылымдар ұжымдарының атынан қайғырып көңіл айтамыз.
Марқұмның жатқан жері жайлы, топырағы торқалы болсын. Нұры пейіште шалқысын.
«Жұлдыз» журналының ұжымы