«СЕЙПІЛ-МӘЛІК – БӘДІҒҰЛ-ЖАМАЛ»

Сүлеймен патшаның тұсында жасаған, төрт жүз шаһардың дара билеушісі, жасы жүз жетпіске келген Қасым бір күні перзентінің жоқтығына налып, қайғы жұтады. Дәргейіндегі жұртына сыртын беріп, теріс қарап жатып алады. Патшаның қайғысын сұрап білген уәзірлері балгерлерге кітап аштырып, Жамын патшаның қызын Қасымға алып береді. Қасым Жамын ханның қызы Жәмиладан бала сүйеді. Атын Сейпіл-Мәлік қояды. Сол кезде Қасымның уәзірі Қамыттың да қатыны бір ұл туып оның атын Сейіт кояды. Сейпіл-Мәлік пен Сейітті әкелері дос қылады. Екі бала екі ананың емшегін тел еміп өседі.
Сейпіл-Мәлік пен Сейіт он екіге толғанда Қасым патша екеуіне сыйлық тарту етеді. Мәлікке бір тон мен жүзік, Сейітке пырақ береді. Сейпіл-Мәлік тонды ашып қараса, ішінде бір сұқсыр сұлудың суреті жатыр екен. Мұны көріп Сейпіл-Мәлік ғашық болады. Ғашықтық дерті ішіне түскен жас күндіз түні ах ұрып жылайды. Оның сырын досы Сейіт сұрап біледі. Сейіттен Мәліктің қайғысының мәнін ұққан әкесі: «Е-е, бұл Сүлейменнен қалған тон еді. Тонның қойнындағы ару перінің қызы еді. Мен де оған асық болып едім. Бірақ ол кезде бұл қыз әлі дүниеге келмеген еді. Мен оны ұмытқан едім. Енді сол қызға ұлым ғашық болған екен ғой. Ол – перінің қызы перизат. Адамға перінің қызы жар болмайды. Ұлым болмасқа қол созған екен», – дейді. Сейпіл-Мәліктің беті қайрылмасын түсінген соң төрт жүз кеме жасаттырып, жүз мың қол беріп, жанына Сейітті қосып жолға салады.
Төрт жүз кеме мұхит дариясын кешіп келе жатып бір аралдың жағасына кеп зәкір тастайды. Арал жұрты үрейленеді. Артынан жөнді білген соң Сейпіл-Мәлік пен Сейітті қонақ қылады. Сейпіл-Мәлік арал жұртынан:
– Иранбағы деген елді білесіңдер ме? – деп сұрайды. Оны ешкім білмейді екен. Сонда бір ұзақ жасаған қария келіп:
– Қатына деген шәәрді білуші едім. Оған жыл он екі ай жол жүріп жетесіңдер, – дейді.
Сейпіл-Мәлік кемесін жүздіріп жүріп кетеді. Сонда мұхит дариясы толқып, қатты дауыл тұрып, төрт жүз кемені біріне бірін соғып, жоқ қылады. Сейпіл-Мәлік алпыс жолдасымен аман қалады. Сейіт суға кетеді.
Бір тақтайға мініп алпыс адаммен мұхитты үш ай кешкен Сейпіл-Мәлік жағалауға жеттім бе дегенде айналып ағатын өзеннің арнасына түседі. Айналмалы өзенде үш ай жүзіп, ғазиз жаннан енді баз кештік пе дегенде Сейпіл-Мәлік түс көреді. Түсіне бір адам кіріп: «Қолыңдағы жүзікті суға сал», – дейді де ғайып болады. Мәлік жүзігін суға салады. Сонда айналып ағатын өзен тоқтай қалады да бір кеме көрінеді. Бұл кеме адам жейтін зәңгілердің кемесі екен. Зәңгілер алпыс адамды ұстап алып патшаларының аяғының астына жығып салады. Зәңгілердің патшасы арақ ішіп отыр екен, қарқ-қарқ күліп, Сейпіл-Мәлікті екі жолдасымен қалдырып, қалғанын сойып жеп қояды.
Сейпіл-Мәлікті екі жолдасымен зәңгінің қызына береді. Зәңгінің қызы Мәліктің жүзін көріп ынтық болып қалады да өзінше сәнденіп шахзаданың қасына барады. Бұл қыздың құлағы түңліктей, көзінің ауданы астаудай, мұрнының іші әкесі өлсе, көсіліп жататын көрдей екен. Бойы мұнарадай биік болса керек. Қара күйедей бетіне ақ кірпіштің күлін сеуіп, бетінің ұшын қанға бояп, тайраңдап Сейпіл-Мәліктің қасына жетіп барғанда, байғұс бала талып қалады. Мәліктің талып қалғанын ол өзінше жорып: «Сұлулығыма сұқтанып есінен танды», – деп, ырқ-ырқ күледі. Зәңгінің қызынан Сейпіл-Мәлік қашып құтылады. Сөйтіп бір аралға тап болады. Әлгі аралды маймыл мекен қылады екен. Маймылдар шиқылдап, қиқулап, ойбайлап, бақырып-шақырып Сейпіл-Мәлікті екі жолдасымен қайырмалап әкеліп патшаларының аяғына жығады. Маймылдардың патшасы адам екен. Ол да бір патшаның жалғызы екен. Сейпіл-Мәлікке мұңын шағады. Аралдан аттап шыға алмай отырғанын айтады. Сөйтсе, бұл аралдың маймылдары патшаны тек адамнан сайлайды екен. Маймылдарға әмір жүргізетін Итбас хан деген бар екен. Сол Итбас хан бұған қызын беріп қол-аяғын байлап-матап тастапты. Итбастың қызының кеудесі – адамның кеудесі, басы иттің басы екен. Итбас Сейпіл-Мәліктің бодауына түскенін естіп, итбас қызын береді. Итбас қыз, иә, оның да кеудесі – адам, басы – иттің басы, Мәлікке ұнамаққа ұмтылып, өзінше тәлімсіп, қылымсып бағады. Сейпіл-Мәлік маймылдар аралындағы патша досынан мұрсат алып, итбас қыздан да қашып құтылады. Қашып құтылады да мұхит дариясын жалдап тағы бір аралға тап болады. Бұл арал жыртқыш аңдардың аралы екен. Түлкісі аш арыстандай, қасқыры қара қабыландай, мысығы тазыдай, тышқаны мысықтай аралдан да аман кетіп мияулы, жемісті аралға кезігеді. Ол аралдан біраз әлденіп алып әрі қарай жол жүреді. Тағы бір аралға табандары тиеді. Арал жұт жайлаған арал екен. Мәліктің екі жолдасы сол аралда ауырып өледі. Перінің қызына есі кеткен сорлы ғашық сорлап жалғыз қалады. Сонда да тәуекел етіп сал байлап мұхит жалдайды. Мұхит ыңыранып кеп бір аунағанда сал қирап жалғыз тақтай ғана жаңқадай болып Сейпіл-Мәліктің бауырына төселеді. Сейпіл-Мәлік толқындармен тік көтерілген тақтайдың басына шығып Тәңіріне шағынып жылайды.

«Не жаздым, не жаңылдым, еш білмеймін,
Жамандықтан басқаны еш көрмеймін.
Тәңірі, сізден болмаса, себеп-қайран,
Ақыры бұл дарияда күн көрмеймін».

Тәңірі Мәліктің зарын естіп, оған бір алып құс жібереді. Құстың қос шеңгеліне жармасып, Сейпіл-Мәлік мұхиттан өтіп, шөлге, одан биік тауға кезігеді. Шөлді кезіп жылдарды, тауға өрмелеп айларды артқа тастайды. Сөйтіп арып-ашып келе жатқан ғаріптің алдынан қылыш тістерін қайрап жолбарыс шыға келеді. Мәлік батыр жолбарысты айбалтасымен шауып өлтіреді. Аранынан от шашып, азуын қайрап арыстан тұрады шабынып. Оны да айбалтасының жүзіне тосып, мерт қылады. Арыстанды өлтіріп жан-жағына қараса, бір ғажайып шарбақты көреді. Шарбақтың есігін ашып ішіне өтсе, салтанатты сарай тұр екен. Сарайда бір сұлу қыз ұйықтап жатыр дейді. Қыздың бас жағын ала жазуы бар тақтай ілініпті. Қыз не тірі емес, не өлі емес. Сейпіл-Мәлік тақтайды далаға алып шығады да сарайға қайта кіреді. Сонда қыз оянып кетіп: «Қолыңдағы тақтайды сыртқа таста», – деп шошына тіл қатады. Қыздың есімі Мәлика екен. Ол Бәдіғұл-Жамалмен бір күнде туған патшаның қызы екен. Бәдіғұл-Жамал перінің қызы екен. Мұны естіп Сейпіл-Мәлік көзінен жасын сорғалатып отырып басынан өткен хикмет хәлін баян қылады. Қыз да жылайды. Ол он бір жылдан бері Дәудің тұтқыны болып жатқанын айтады. Дәу Мәликаны Жамалмен қыдырып ойнап-күліп жүрген бір кеште ұрлап алып қашып кетіпті. Мәликаны Дәу әйел етпек болыпты. Мәлика сонда: «Он бес жыл қасыма жолама, егер қасыма жолап қатын етпек болсаң, өлемін», – деп қорқытады екен. Дәу Мәлика сұлуды бауырына баса алмаған соң басына әлгі тақтайды төс қояды екен. Тақтайдағы жазу сиқырлы жазу екен. Тақтай басында тұрса болды, Мәлика қалың ұйқының ұйығына батып жата береді екен.
Сейпіл-Мәлік сұрайды:
– Дәудің жанын білесің бе? – деп. Мәлика айтады:
– Дәудің жаны дарияда. Дарияның ішіндегі сандықта.
Ол сандықты дариядан шығарып алу мүмкін емес. Сүлейменнің жүзігі керек. Сейпіл-Мәлік қуанып кетіп қолындағы жүзігін көрсетеді. Жүзікті дарияға батырғанда, дарияның суы бұрқ-сарқ қайнап сандық судың бетіне шығады. Сандықты ашса, ішінде кептер жатыр. Мәлік батыр кептердің басын жұлып алғанда, аспаннан қан-жынын шашып Дәу құлайды.
Сейпіл-Мәлік Мәликаны ертіп жолға түседі. Жолда керуенге кезігеді. Керуен шүршіт елінен шыққан Мәликаның ағасынын керуені болады. Мәлика сонда ағасымен жылап көрісіп, ата-анасымен де қауышады. Бұл – Сарандилда патшалығы аталатын ел. Елге Сейпіл-Мәлік патша болды.
Патшалық сауық-сайранмен күнелткен Сейпіл-Мәлік бір күні досы Сейітті есіне алып жылайды.
«Суда өлдің бе, досым-ай, қырда өлдің бе?
Дүниеде ұмыта алмай жүрмін сені»,
– деп бәйіт айтады. Сонда Сейпіл-Мәлікке Мәлика келіп:
– Аға, сіз саят құрып сергіп қайтсаңызшы, – дейді. Сейпіл-Мәлік жасағын ертіп, кернейлетіп-сырнайлатып аңға аттанып бара жатқанда, бір ғаріп жан басын иіп сәлем қылады. Ғаріпті көрген патша:
– Мына адамды ұрмай, соқпай, жанын жасытпай мен келгенше күтіп бағыңдар, – дейді де жүріп кетеді. Сейпіл-Мәліктің қарауылдары әлгі ғаріпті зынданға салып тастайды. Патша саяттан оралып міскінді алдына келтіреді. Жөнін сұрайды. Міскін бетін көлегейлей береді екен. Қараса, о, тоба, бұл өзінің андасы, жан жолдасы Сейіт екен! Сейіт пен Сейпіл-Мәлік жылап көрі­седі. Сейіт Сейпіл-Мәлікке Сарандилда пат­ша­лы­ғына қалай жеткенін жырлап береді. Ол да адам жейтін зәңгілердің тұтқыны болыпты. Зәңгілердің патшасы Сейітпен бірге тұтқынға түскен адамдарды семіртіп жеп қойыпты. Тек ас пен судан тиылып, жылай берген Сейіт қана ет алмай зәңгілердің қазанында қайнаудан аман қалыпты. Сөйтіп қашып шығып, алп-алп басқан алыптар еліне тап болыпты. Бойлары серейген алыптар адам жемейді екен, бірақ Сейітті торға қамап қойып: «Сайра», – деп бұйырыпты. Сейіт Тәңірінен медеттілеп еңіреген сайын алыптар: «Жақсы сайрайды екен», – деп, мәз болады екен. Сейітті алыптар еліндегі бір күн сытылтып жіберіпті. Содан Сейіт ердің Сейпіл-Мәлікпен жүздескен сәті осы екен дейді, әлқисса.
Мәликаның Дәуден құтылып еліне оралғанын естіп, Бәдіғұл-Жамал жетеді. Екеуі құшақтасып жыласып, мауықтарын басқан соң, Мәлика Жамалға Сейпіл-Мәліктің жайын айтады. Жамал Мәликаның сөзіне мән бермейді. Кұрбысы құлағына сыбырлап Мәліктің жайын айта бергенге Жамал ашуланып та қалады екен. «Мен – перінің қызымын. Перінің қызы мен адамзаттың баласы бас құрай алмайды», – дейді екен Жамал. Сонда да, «осы Сейпіл-Мәлікті бір көрейінші» деп, түн ауғанда шахзаданың сарайына баспалап кірсе, елдің бәрі қалың ұйқыда, тек мәжнүн болған Мәлік патша ғана ояу, зар төгіп отыр екен.
«Анадан айдай болып туған жарым,
Он үш жылды тәрк еткен мен бір жанмын.
Рахым қылып жүзімді бір көрмедің,
Қайтейін мен жолында ынтызармын.
Бұл қайғыны басыма Алла салды,
Сенің үшін құрбан қылдым жүз мың жанды.
Әке-шеше, ел-жұртым алыс қалды,
Ешкім келіп сұрамас біздің хәлді».
Ынтық зардың үніне құлақ түре тұрып жүзіне көз салған перінің қызы Сейпіл-Мәліктің ай сәулесі тұнған кел бетін көріп талып қалады. Жамалдың есінен тана құлағанын Сейпіл-Мәлік те көреді. Көреді де ғашығының басын құшып отырып көзінің жасын төгеді. Екеуі ес жиып, аяқтарына әрең тұрып қауышады. Ұзақ-ұзақ аймаласып, өбіседі. Сейпіл-Мәлік Жамалдың аузынан сүйеді.
Бәдіғұл-Жамал Мәликаның жұртына аналығын ерте келген екен. Аналығынан еліне сәлем жөнелтеді. «Шын асығымды таптым, адамның баласына басымды бердім» – дейді. Бәдіғұл-Жамалдың әкесі Шабал деген ер екен. Қызының меселін қайтармай Сейпіл-Мәлікті көрмекке ынта қояды. Сейпіл-Мәлік Шабал перінің еліне келе жатқанда баяғы өзі өлтірген Дәудің әкесі оны аспанға алып ұшады. «Баламды өлтірдің, енді мен сенің қаныңды ішемін», – деп күркірейді. Бірақ Сейпіл-Мәлікті өлтірмей сандыққа салып терең зынданға тастайды. Ондағы ойы – «алдыма Шабал келсін, Шабалмен шабысамын» дегені екен.
Шабал Сейпіл-Мәлікті шарқұрып іздейді, перілеріне іздеттіреді. Перілері таба алмай дал болады. Сонда бір кәрі пері Шабалдың алдына келіп: «Тақсыр, мен көптен бері сырқат едім. Сырқаттанып тауда жатыр едім. Сонда көрдім: Сейпіл-Мәлікті дәулердің Дәуі ұшырып әкетті», – дейді.
Шабал жын-перісін қаптатып Дәудің аймағына жетіп барады. Елші жібереді. «Күйеу баламды қайтар, қырқысып қан төкпей-ақ, келеге келейік», – дегенді айтады. Дәу Шабалдың сөзіне қынбайды. Екі жақ күңіреніп зарқом соғыс қылады. Жер тулап, аспан айрылады. Дүниені қара түнек басып, түнекті найзағай тілгілейді. Дәулер күркіреп, перілер ысқырады. Ақыр соңында дәулердің Дәуі Шабалдың табанына түседі. Дәу Шабалдан жанына сауға сұрап, Сейпіл-Мәлікті зынданнан шығарып босатып береді. Сөйтіп Сейпіл-Мәлік пен Жамал, Сейіт пен Мәлика қосылып, Ай толып, Күн күлімдейді.
Перінің қызын алған Сейпіл-Мәлік жадынан бір күнде шығармаған әке-шешесін, туған елін сағынып қайғырады. Сейпіл-Мәліктің қайғысын құп түсінген Шабал перілеріне әмір етіп Мысырға ұшады. Сейпіл-Мәлік пен Сейіт азап кешкен жолды көзді ашып-жұмағанша басып өткен перілер Мысырға келіп қонады. Мысырлықтар Жаратқанның қаһарына ұшырадық па деп үрейленіп елші жібергенде, шүйіншілеген жақсы хабар естиді. Қасым патша атқа да мінбей жаяу жүгіріп перілердің, Сейпіл-Мәлігі мен Жамалының алдынан шығып құшағын жаяды. Сейт пен Мәлике де ата-анасының ыстық құшағына көміледі. Асық жарлар ұзақ жасап, барзақ дүниесіне де риза болып аттанады.

P.S. Бұл – өздеріңіз жақсы білетін «Сейпіл-Мәлік – Бәдіғұл-Жамал» хикаяты. Бастауын «Мың бір түннен» алатын хикаятты қазақ ақындары өлеңмен өрнектеп, ғашықтықтың жырына ұластырды. Даланың төл туындысындай етіп, ғашықтық дастанын жазды. Сейпіл-Мәлік пен Жамалдың жыры махаббаттың символы болып әлі күнге өмір сүріп келеді. Жер бетінде адамзат барда, махаббат пен достық барда бұл жыр аяқталмайды. Әсет Найманбаев сияқты, «Сейпіл-Мәлік – Жамалдай», азабыңа көнсем-ай дейтін армандар да үзілмей алысқа кетері анық.
Біз сол ұлы жырды қарапайым ғана қара сөзбен хатқа түсірдік. Кем соқсақ,
кешіріммен қабыл алғайсыз, бек құрметті оқырман!

Дәурен ҚУАТ