ХАЛҚЫМЫЗДЫҢ АҚБЕРЕНІ – АҚПАН БАТЫР
Қазақ халқының тарихи жадында батырлық институты ерекше феномен ретінде орныққан. Бұл құбылыс тек әскери әрекет аясында ғана емес, этносаяси тұрақтылықты қамтамасыз ететін, қоғамдық ұйымдасу жүйесін сақтайтын, рухани-идеологиялық тұтастықты нығайтатын құрылым ретінде көрінеді. Қазақ қоғамындағы батырлар феномені көшпелі өркениеттің әскери-әлеуметтік болмысымен тығыз байланысты қалыптасып, уақыт өте келе мифологизацияланған тарихи жад формасына айналды. Әсіресе XVI-XVIII ғасырлар аралығындағы саяси трансформациялар кезеңінде батыр тұлғалары мемлекеттілік пен этникалық шекараны қорғаудың негізгі тірегіне айналды. Осы тарихи кеңістікте Кіші жүз құрамындағы адай руынан шыққан Ақпан Келімбердіұлының тұлғасы айрықша назар аудартады.
Қазақ әдебиетінде, тарихи романдар мен шежірелік деректерде батырлар туралы қалыптасқан түсініктер олардың тек тарихи адам ғана емес, киелі-кепиетті сипатқа ие символдық тұлға ретінде қабылданғанын көрсетеді. Заманымыздың заңғар жазушысы Әбіш Кекілбаевтың «Үркер» романында: «Қазір қазақта Орта жүздегі қанжығалы Бөгенбай, қаракерей Қабанбай, шақшақ Жәнібек, бәсентин Малайсары, Ұлы жүзде Саурық, Райымбек, Кіші жүзде табын Бөкенбай, тама Есет, байбақты Шолан, адай Ақпан, Сабытай, Табылды, Есенқұл, беріш Есболай, Итемген, әлім Киікбай, Жаулыбай сосын осы Тайлан дегенде ішкен астарын жерге қоймайтын кісі жоқ. Оларды өздері сияқты жұмыр басты пенде емес, аспаннан екі аяқтары салбырап түскен жер құдіреттей көреді. Олар туралы шығармаған аңыз лақаптары қалмаған» (Ә.Кекілбаев. Үркер. Роман. – Алматы: «Сөздік-Словарь», 1999. 139-бет.) деп жазылуы – батыр тұлғасының халықтық санадағы мәртебесін айқын көрсетеді. Бұл үзінді батырлардың тарихи тұлғадан аңыздық-мифтік деңгейге көтерілу процесін сипаттайды.
Ақпан батырдың өмір сүрген кезеңі шамамен 1531-1605 жылдар аралығын қамтиды. Бұл кезең Қазақ хандығының ішкі және сыртқы саяси жағдайының күрделенуімен, ноғай ордасының ыдырауымен, шайбанилік мемлекеттердің белсенділігімен, Хорезм аймағындағы саяси тұрақсыздықпен және түрікмен тайпаларының шекаралық қақтығыстарымен сипатталады. Мұндай геосаяси жағдайда шекаралық аймақтарда өмір сүрген рулардың әскери ұйымдасу деңгейі жоғары болуы заңды құбылыс еді. Адай руының тарихи қозғалыстары да осы контексте қарастырылуы тиіс.
Әнес Сарайдың «Адай тарихы» еңбегінде Ақпан батырдың Хорезмге жорық жасауы және адайлар мен алшындарды көшіруі туралы мәліметтер беріледі. Автор шежірелік деректерді сын көзбен саралай отырып, адай Ақпан батырдың ел көшіру әрекеті Жем-Сағыз өңіріне емес, Сыр бойына бағытталғанын негіздейді. «Адай Ақпан батыр Есім ханның жауынгер серіктерінің бірі еді. Ол Хорезмнің ойында отырған адайлар мен алшындарды көшіріп келуге өзі сұранды. Шежіреде 1600 жылдары Ақпанның 500 жасақпен Хорезмге шабуыл жасағаны, сосын алшындарды Жем, Сағыз, Қобда, Елек бойына көшірді дегенінен басқасы дұрыс, Жем-Сағызға көшу ол кезде болған жоқ, Кіші жүздің батыс өлкелерге жылжуы 1710 жылғы Қарақұм құрылтайынан кейін ғана басталды. Демек, Ақпан батырдың ел көшіруі – Сыр бойына көшіру еді» (Ә.Сарай. Адай тарихы. – Нұр-Сұлтан: «Фолиант». 2021. 208-бет.).
Бұл дерек тарихи-географиялық реконструкция тұрғысынан маңызды, себебі Кіші жүздің батыс аймақтарға толық жылжуы 1710 жылғы Қарақұм құрылтайынан кейін жүзеге асырылған. Демек, XVI ғасыр соңындағы көші-қон үдерістері оңтүстік бағытта өрбіген.
Ақпан батырдың 500 жасақпен Хорезмге жорық жасауы туралы шежірелік мәліметтер оның тек ру басшысы емес, кең ауқымды әскери операцияларды басқарған қолбасшы деңгейіндегі тұлға болғанын көрсетеді. Бұл жерде «500 жасақ» ұғымы символдық сипатта болуы мүмкін, алайда ол әскери ұйымдасу деңгейінің айтарлықтай болғанын білдіреді. Көшпелі қоғам жағдайында мұндай жасақты қысқа мерзімде жұмылдыру үшін руаралық бедел, экономикалық база және әскери тәжірибе қажет еді.
Ілияс Есенберлиннің «Маңғыстау майданы» романында адайлардың бейбіт мал шаруашылығымен ғана айналыспай, атамекенін қорғау жолында үздіксіз күрес жүргізгені айтылады: «… адайлар осылай мал өсіріп, керуен тартып, бейбітшілік кәсіппен ғана шұғылданып қойған жоқ, өзінің осы атамекен жерін аламын деген сан жаулармен алысты. Сұлжық түрікмен қосындарынан бастап, сол Қашаған жырау айтқан:
«Хорезмнің бектері,
– Шашырап бізге, шеткері,
Қазақ деген қашқын келді деп,
Тілекті алла берді деп,
Ауылды тонап, малды алып,
Күң мен құл ғып жанды алып», – деген Хорезм хандығымен де Ақпан секілді ер ұлын бас етіп, күрескен бұл адай…» (І.Есенберлин. Маңғыстау майданы. Аманат. Романдар. Алматы: Жазушы, 1978. 78-бет).
Бұл көркем шығарма тарихи дерек көзі ретінде толық қабылданбаса да халықтық тарихи жадтың көрінісі ретінде маңызды. Әсіресе Хорезм бектерінің қазақтарды «қашқын» деп қабылдауы, шекаралық тонаушылық әрекеттердің орын алуы – аймақтағы этносаяси шиеленісті көрсетеді.
Қашаған жыраудың «Атамекен» жырындағы Ақпан батыр бейнесі ерекше поэтикалық сипатта беріледі:
Ақпан деген қарт батыр,
Ер басына қос атты
Жетелетіп жүргізді
Жауға мінер бос атты.
Қабырғадан саз болса,
Жапалақ жауған қар болса,
Айшылық жолға айдаса
Бұйдасын іркіп мойымас
Азықтарын айшылық
Өңкей нарға қоса артты.
Бес жүз әскер – ауыр қол,
Бастығы Ақпан батыр сол,
Көпті көрген көнеге,
Қараңғы тұман түнді де,
Сапар шегіп жол жүрсе,
Табылады екен сара жол.
Бірнеше күндер өтеді,
Қаратөбе, Манаты деген жерге жетеді, – деп адай Ақпан Келімбердіұлының қазақ хандарының әскербасы ретінде Алтай, Сауран, Сайқан таулары мен Ташкент, Хорезм аймақтарына дейін жорықтарға қатысқандығын айтады (Ақтан. Аралбай. Қашаған. Құрастырған А.Өтегенов. Алматы: ҚАЗақпарат, 2013. 164-бет).
Ақпан батыр бейнесі халқымыздың ауыз әдебиетінде жақсы сақталған. Алайда Қазақ совет әдебиетінде Ақпан батыр туралы алғаш рет жазған жазушы Ілияс Есенберлин екенін Атырау университетіндегі конференцияда (15 қазан 2025 жыл) Самат Өтениязов айтты. Белгілі жазушының 1978 жылы «Жазушы» баспасынан шыққан Маңғыстау майданы атты кітабында Ақпан батыр туралы алғашқы рет жазылғанын көрсетті. Сондай ақ ол басқа жазушылар Әбіш Кекілбаев, Әнес Сарай ж.б. жазушылардың Ақпан батыр туралы жазған кітаптары бұрын жазылғанмен кейінірек жарық көргенін баяндады…
Мұндай географиялық кеңістік Ақпан батыр әрекетінің ауқымын кеңейтеді. Әрине, жыр мәтініндегі географиялық атаулар тарихи дәлдіктен гөрі батырдың даңқын ұлғайту қызметін атқаруы мүмкін, алайда олар қазақ жасақтарының XVI ғасырда Орталық Азия кеңістігінде белсенді әрекет еткенін жанама түрде растайды.
Хорезм аймағы XVI ғасырда шайбанилік әулет билігінде болып, қазақ хандығымен саяси және әскери тұрғыдан бәсекелес кеңістікке айналды. Сыр бойы қалалары үшін күрес, көшпелі және отырықшы өркениеттер арасындағы экономикалық қайшылықтар, керуен жолдарына бақылау орнату мәселесі – осы кезеңдегі негізгі факторлар болды. Ақпан батырдың жорықтары осы кең ауқымды саяси контекстен тыс қарастырылмауы тиіс.
Адай руының этникалық құрылымы мен көші-қон бағыттары да Ақпан батыр тұлғасын түсінуде өте маңызды. Маңғыстау түбегі, Үстірт қыраты, Сыр бойы мен Хорезм аралығы – тарихи тұрғыдан өтпелі аймақтар. Бұл өңірлерде көшпелі тайпалар мен түрікмен бірлестіктері арасында жайылымдық жерлер үшін күрес жиі орын алған. Осындай жағдайда батырлар тек әскери басшы ғана емес, дипломатиялық және ұйымдастырушылық қызметтер атқарды.
Ақпан батырдың бейнесі уақыт өте келе аңыздық сипатқа ие болды. Бұл – қазақ батырларының бәріне тән құбылыс. Батырлар тарихи нақты тұлғадан халықтық идеалға айналады. Олардың әрекеттері поэтикалық гиперболамен беріліп, ұжымдық сананың символына айналады. Әбіш Кекілбаев келтірген тізімдегі батырлар – әр жүздің рухани тірегіне айналған тұлғалар. Солардың қатарында Ақпан батырдың аталуы оның Кіші жүздегі мәртебесін айқындайды.
XVI ғасырдағы Қазақ хандығының саяси жағдайы күрделі болды. Хақназар хан тұсында хандық біршама күшейгенімен, сыртқы қауіп-қатер сақталып қалды. Шайбанилер, ноғай мырзалары, жоңғар тайпалары, түрікмен бірлестіктері – бәрі де қазақ даласының шекаралық аймақтарына ықпал етуге тырысты. Мұндай жағдайда аймақтық батырлардың рөлі арта түсті.
Ақпан батырдың есімі хан әскербасысы ретінде аталу фактісі оның хандық құрылыммен байланысын көрсетеді.
Жыраулық дәстүрде батыр тұлғасының сипатталуы оның тек әскери ерлігіне ғана емес, даналығы мен жол табар қасиетіне де мән береді. Қашаған жырау «Қараңғы тұман түнде де, Сапар шегіп жол жүрсе, Табылады екен сара жол» деп Ақпан батырдың стратегиялық көрегендігін бейнелейді.
Бұл метафора әскери қолбасшының тактикалық шеберлігін сипаттайды. Осылайша, Ақпан Келімбердіұлы тұлғасы тарихи, әдеби және шежірелік деректер тоғысында қалыптасқан кешенді феномен болып табылады. Оның өмірі мен қызметін зерттеу қазақ қоғамындағы батырлық институттың эволюциясын, Кіші жүздің этносаяси тарихын және XVI ғасырдағы аймақтық геосаяси қатынастарды терең түсінуге мүмкіндік береді.
XVI ғасырдағы Орталық Азия кеңістігіндегі саяси трансформацияларды терең талдау Ақпан батыр тұлғасының тарихи орнын айқындауға мүмкіндік береді. Бұл кезең Шайбани әулетінің билік үшін күресімен, Қазақ хандығының Сыр бойындағы стратегиялық қалаларға ұмтылысымен, ноғай ордасының ыдырауымен және түрікмен тайпаларының аймақтық ықпалының артуымен сипатталады. Осындай күрделі тарихи жағдайда шекаралық өңірлерде орналасқан рулардың әскери ұйымдасуы өмірлік қажеттілікке айналды. Адай руының тарихи қозғалыстары мен әскери белсенділігі дәл осы геосаяси факторлардың ықпалында қалыптасты.
Осылайша, Ақпан Келімбердіұлы XVI ғасырдағы қазақ қоғамының әскери-саяси құрылымында маңызды орын алған тарихи тұлға ретінде бағаланады. Оның қызметі Қазақ хандығының оңтүстік және батыс бағыттағы геосаяси мүдделерімен сабақтасып, шекаралық аймақтардың қорғаныс жүйесін нығайтуға бағытталды. Батырлық институтты зерттеу қазақ мемлекеттілігінің эволюциясын, этникалық тұтастықтың сақталу механизмдерін және тарихи жадтың қалыптасу үдерісін терең түсінуге мүмкіндік береді.
Азаттық жолындағы күрес ешқашан тек найзаның ұшымен ғана шешілмеген. Көшпенді қоғамда рухтың мықтылығы – елдіктің негізгі кепілі. Ақпан батыр өмірдің бар саласында осы рухты қалыптастырған тұлға. Халық оны құрметтеп, атын аңызға айналдырғаны сондықтан. Оның бейнесі бүгінгі жас ұрпаққа да үлгі. Өйткені ел қорғау тек өткендегілердің емес, әр буынның парызы. Ақпан батырдың ерлігі бізге туған жерді сүйіп, елді қадірлеудің не екенін көрсетеді.
Бүгінгі ұрпақ үшін Ақпан батыр – өткеннің кейіпкері ғана емес, елдіктің мәңгілік рәмізінің бірі. Оның өмірінен біз рухтың биіктігін, ерліктің мәнін, елге қызмет етудің шынайы жолын көреміз. Осындай тұлғалардың өмірін түгендеу, зерттеу, ұлықтау — еліміздің рухани жаңғыруының бір бөлігі. Халықтың қадірлі батырларын дәріптеу – өткенге тағзым жасай отырып, болашаққа сеніммен қараудың жолы.
Жоламан Қобланов,
ф.ғ.к., Ш.Есенов атындағы Каспий технологиялар және инжиниринг университетінің профессоры
