ШАБЫТ ПЕН ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ

Хуан Рульфо

«Жұлдыздың» шеберлік мектебінің бұл жолғы қонағы – 1917-1986 жж.. өмір сүрген мексикалық жазушы Хуан Рульфо. 1955 жылы жарық көріп, есімін әлемге әйгілі еткен «Педро Парамо» романы туралы қойылған сұраққа ол былай деп жауап беріпті: «Бір кітапты көптен бері оқығым келіп жүрген, жеке кітапханамнан қанша іздесем де таба алмадым. Қандай кітап екенін анық білмеймін, әйтеуір табылмай қойды. Сосын, амал жоқ, өзім жаздым». Ендігі сөзді жазушының өзіне берейік.

Бала кезімде маған ешкім ертегі айтып берген емес; мен туып-өскен жердегі тұрғындар көп сөйлемейді, кез-келген адам ол жерде өзін шетелден келгендей сезінеді.
Бірақ бір-бірімен сөйлесе береді: кешкісін алқақотан отырып алып неше түрлі әңгімені көйітеді, бірақ бөтен біреу келсе болды, әңгімені доғара қойып, ауа райына көшеді: «Жаңбыр жауатын сияқты ғой, ана жақтан бұлт көтеріліп келе жатыр». Қысқасы, ересектерден естімеген ертегіні өзім ойымнан шығара бастадым. Меніңше, әдеби шығармашылықтың ең басты ұстындарының бірі – қиял. Жазушылардың бәрі ойдан шығарады, әдебиет – алдау, бірақ сол алдаудан көркем болмыс туады; сондықтан шығармашылықтың негізін құрайтын ең маңызды нәрсе – болмысты бейнелеу.
Ал оның үш тәсілі бар: бірінші – кейіпкер сомдау, екінші – кейіпкер әрекет ететін айналадағы ортаны суреттеу, үшінші – әрекеттің өзін, кейіпкердің өз бетімен істеген істерін көрсету. Әдеби шығарма осы үш құрамдас бөліктен тұрады. Өз шығармашылығыма қатысты бірер сөз қосайын. Мен ақ қағаз бен қарындаштан қатты қорқамын, машинкаға баспаймын, қолмен жазамын. Жұмысқа кіріскенде шабыт қашан келеді деп күтіп отырмаймын, ондайға ешқашан сенген емеспін, мен үшін әдеби шығармашылық – ең алдымен, аянбай еңбек ету. Әуелі не жазатыныңды, оның не болып шығатынын білмейсің: пәленбай бетті жазып тастағаннан кейін кенеттен әлдебір жалғыз-ақ сөз жарқ ете қалады, нені жазуың керектігін, не нәрсеге қол жеткізгің келетінін сонда түсінесің. Кейде бес, алты, он бет жазып тастаймын, бірақ өзім көргім келген – шынайылығына ешкім күдік келтіре алмайтын, өз бетімен өмір сүріп жатқан кейіпкер сол күйі табылмай қояды. Сосын кенет өз-өзінен пайда болады да әрі қарай өзі-ақ жетелей жөнеледі. Кейіпкердің шынайылығы, өміршеңдігі толыққан сайын алдағы тағдыры да айқындала түседі; мен оның өзіме беймәлім өмір жолында соңынан еріп отырамын, бірақ сөйте тұра оны нақты немесе қияли болмысқа енгізіп жіберемін. Маңызды жәйттерді айтуға, болған немесе болуы ықтимал, болайын деп тұрып болмай қалған оқиғаларды баяндауға сонда ғана мүмкіндік аласың. Меніңше, шығармашылықтағы ең маңызды нәрсе – өмірден жинақтаған тәжірибеңді салмақтай келіп, не айтпақ болғаныңды: ойдан шығарған оқиғаларың шындыққа сәйкес келе ме, өзімізге етене таныс, ұңғыл-шұңғылына дейін білетін болмыспен үндестік таба ма, өмірде басымыздан өткерген жәйттердің бір бөлігіне айналып, белгілі бір деңгейде хроника немесе репортаж қызметін атқара ала ма – осының бәрін мұқият ойластырып алу.
Жерлестерім мені бәрін ойдан шығарасың, шындықты айтпайсың деп көп сынайды. «Жазғандарыңның бәрі іс жүзінде ешқашан болған емес», – дейді. Шынымен болған емес. Мен үшін қиял – шығармашылықтың түп негізі, болмысты бейнелеудің жоғарыда айтылған аса маңызды үш жолынан ешқашан ауытқымайды: шексіз де түпсіз, егер қиялыңыз қапелімде шектеліп қалса ондай шектеуді дереу талқандап тастау керек немесе шығатын есік табуға тиіссіз. Шығармашылықтың тағы бір қыры – интуиция немесе ішкі түйсік осы жерде көрініс береді, нақты өмірде болмаған жәйттерді болғандай етіп қағазға түсіруге сол ғана көмектеседі. Қысқасы, менің ойымша, жазушының еңбегі қиялға, түйсікке және шындыққа ұқсайтындай болуға негізделеді. Әңгіменің сюжеті осы бөліктерден құралады. Әдебиетте ұжымдасып еңбектенуге жол жоқ, жазушы бір өзі жұмыс істейді, осы жалғыздықтан тылсыммен тілдесетін қабілет туындайды, соның арқасында оқырман жұмбақ әлемге еніп кетеді, бұл орайда жазушы кейде өзінің ойланбастан, ішкі түйсікпен жазып отырғанын аңғармай қалады. Меніңше, кез-келген әдеби шығармадағы сюжеттің негізі осыдан құралады. Ақыр соңында, тағы бір өте маңызды жәйт – тақырып таңдау, ал ең басты тақырып үшеу екені белгілі: махаббат, өмір, өлім – басқа тақырып жоқ. Өзгелерді қайталамау үшін айтарыңның сыртқы пішінін, формасын табуың керек. Бұлар – мәңгілік тақырыптар, Адам атадан бастап бүгінге дейін жұрттың бәрі осыларды ғана жазады және әркім өзінше жазуға тырысады. Жазатын тақырыбыңның формасын табу өте маңызды, әдеби шығармашылықтағы басты нәрсе де, шығармаға оқырманның қызығушылығын туғызатын да, меніңше, нақ соның өзі.
Аяқталған және жарияланған әңгіме немесе кітап автор үшін өлі дүние, ол туралы енді ойламайды да. Ал егер шығарма шын мәнісінде аяқталмаған болса, автор оған үнемі ойша оралып, айтарын түгел айтпағанына күйініп, мазасы қашады. Ондайда бәрін басынан бастап қайта қарап, қай жерде қателескенін, қай образдың ашылмағанын іздеу керек.
Жалпы мен өзім туралы айтпауға тырысамын: шығармаларымда өмірден алған әсерлерім де, жеке тәжірибем де, өзім бастан кешкен оқиғалар да бейнеленбеген: бәрін ойдан шығарамын, ал егер шынайы өмірде әлдебір табан тірер оқиға болса оны басқаша түземін. Нақты өмірде болған жәйттерді ешқашан қайталамай, ішкі түйсігіме сүйенемін, қиялым содан тамыр тартады.
Әлгінде айтқанымдай, ең бастысы – тақырып таңдап, кейіпкер табу, оған қалай «жан бітіруге» болатынын ойластыру. Мен үшін ең қиыны – өз шығармамнан өзімді аулақ ұстау. Кейіпкерлеріме менің қалауыммен емес, өз бетімен әрекет етуге мүмкіндік беремін, әйтпесе жасандылыққа ұрынып, құр сөзден қаймақ айыруға тура келер еді… Әңгімені романға қарағанда маңызды әрі қиын жанр деп есептеймін, өйткені әңгіменің санаулы парақтарында көп нәрсені айтып үлгеру керек, баяндауды мейлінше сығымдап, өзіңе шектеу қоясың: өзгелер екі жүз бетте айтатын жәйттерді үш, төрт немесе он бетке сыйғызып жіберуге тиіссің – бұл тұрғыдан алғанда новеллисті жақсы ақынмен шендестіруге болады. Ақындар шабытын үнемі тежеп ұстайды, әйтпесе сөз нөсері құйылып кетеді де толастамай қояды, сөйтіп жазу үшін жазу пайда болады, ал ондайдың ақыры жақсылыққа апармайды. Новеллашы үшін де өзін-өзі тежеп, бос сөзділікке ұрынбау – басты қасиет. Өз басым әңгімені артық санаймын, роман көп сөзділікке ұрындыруы ықтимал.
Роман – әңгімені де, драманы да, философиялық немесе философиялық емес эсселерді де біріктіріп, алуан түрлі сюжеттердің басын қосқан жанр деген пікір бар; романмен салыстырғанда әңгіменің көлемі шектеулі және сығымдалған, оның сюжеті көп сөзділікке жол бермейді.
Меніңше, жазушы ойшыл-интеллектуал болмауға тиіс: өйткені оның идеялары мен толғаныстары жеке басына тән ерекшеліктерден бастау алады, сондықтан автордың ойы оқырманға әсер етпеуге тиіс, әйтпесе жазушы өзгелерді өз мұратына сай өмір сүруге итермелеген болар еді. Жазушы осы шешімді біржола ұстанса ғана жетістікке жетеді.
Әдебиетші ойына келгеннің бәрін жаза бермейді: қағаз бетіне түсіргенде ойыңның бір бөлігі жоғалып кетеді; ондайға тап болмаған жазушы жоқ шығар. Өкінішті, бірақ солай. Идеяларыңның бәрін бір шығармада жарқыратып жайып сала алмайсың: айтқың келген жәйттердің көпшілігі айтылмай қалады – шығармашылық деген сол, әйтеуір өзім ылғи сондай жағдайға тап боламын. Ал шығармашылықтың нәтижесін автор емес, оқырман бағалайды: өз жұмысының қаншалықты сәтті шыққанын автор біле бермеуі мүмкін, ол тек кемшіліктерін сезеді, айтпақ болған ойларының көпшілігін айта алмағанын түсінеді, дегенмен әйтеуір бірдеңелерді айтты ғой, соны қалай айтты – төрелігін оқырман береді.

С Ұ Х Б А Т Т А Н Ү З І Н Д І Л Е Р

– Алғашқы сұрақ балалық шағыңызды өткізген туып-өскен жеріңізге қатысты, Халиско туралы айтып беріңізші.
– Халиско – Мексиканың батысында орналасқан, табиғаты құрғақшылыққа бейім штат. Бір кезде ауыл шаруашылығы өркендеп тұрған, кейін жер бөлісі кезінде жер телімдерін бөлшектеп тастап, соның салдарынан топырақ құнарсыздана бастады. Көптеген адам басқа жаққа көшіп кетті, Америка Құрама Штаттарында қара жұмыс істейтін мексикалықтардың басым көпшілігі Халискодан шыққан.
– Балалық шақтан қалған естеліктеріңіз шығармаларыңызда көрініс тапты ма?
– Өз басымнан өткен жәйттерді қосқаным жоқ, бірақ сол өңір туралы ғана жазамын, өйткені оны жақсы білемін. Балалық шақта алған әсерлері адамға бәрінен де көбірек ықпал етеді, көп нәрсе есте қалады.
– Сауатыңызды ашқаннан кейін қандай кітаптарды оқи бастадыңыз?
– Біздің үйде сол өңірдегі дінбасының кітапханасы болды: кристеростар көтеріліс шығарған кезде діндәр әкей кітаптарын біздің үйге әкеп жасырды. Өзі қызық адам болатын: кітапханасында дұғалар жинағы да, діни тақырыптағы кітаптар да жоқ, есесіне тарихи және көркем шығармалар көп. Сосын Рим папасы тыйым салған кітаптардың тізімі – Индекс бар.
– Оқырман ретінде сізге қандай кітаптар көбірек әсер етті?
– Негізінен, шытырман оқиғалы романдар мен тарихи шығармалар, Мексика тарихы мен конкиста (жаулап алу) хроникалары. Есейе келе байыпты шығармаларға көңілім ауып, европалық жазушылардың туындыларын оқи бастадым. Кнут Гамсун маған өзге әлемнің есігін ашты, «Дүниежүзілік кітапхана» сериясымен шығарылған орыс жазушыларының кітаптарымен таныстым.
– Гарсиа Маркеске сіздің ықпалыңыз ересен болған деп естідік…
– Гарсиа Маркеске ықпалым тиді деп ойламаймын. Ол – ерен тұлға, нағыз романист, ұлы жазушы, ол да мен сияқты өз шығармаларын ешкімнің ықпалынсыз өзі жазып шықты… Маркесті құрмет тұтамын, оның романы мүлдем ерекше туынды. Кейбір сыншылар менің ықпалым тиген деп тағы біреулерді атайтын шығар, бірақ өзім ондай ешкімді білмеймін.
– Шығармаларыңыз таза мексикалық болмыспен шектеліп қалмай, неғұрлым ауқымды кеңістікке шығып кетті деп ойламайсыз ба?
– Солай болғаны рас, шығармашылықта кейде ондай да кездесіп қалады. Өз басым Мексикадан әрі асып, дүниені шарлап кететін бірдеңе жазайын деп ешқашан ойлаған жоқпын, бірақ шығармаларым өзге тілдерге аударылып, көптеген елдерге таралып кетті, көп жерде оқиды екен. Екінші жағынан, тек Мексикаға тән жәйттерді ғана жазамын деп те ойлаған емеспін. Өйткені «мексикалық» деген ұғымның аясы тар, тұтас емес. Мексикалық – көптеген Мексикалар деген сөз. Мынау – Мексика, ал анау Мексика емес деп анықтап беретіндей нақты ештеңе жоқ. Мексиканы ешқашан біржақты анықтай алмайсың. Қандай анықтау да Мексиканың бір бөлігін ғана қамтиды. Мексиканың толып жатқан қырларының бірі ғана болады.
– Өзіңіз қандай Мексиканы көбірек білесіз?
– Айттым ғой, мен еліміздің батыс аймағында, креолдар өлкесінде туып-өстім, ол жерде метистер болған емес, өйткені конкиста Халискода жаппай қырып-жоюға ұласып кетті. Үндістер түгел өлтірілді, бірде-бірі қалған жоқ. Сосын онда андалусиялықтар мен эстремадуралықтарды апарып қоныстандырды.
– Өзіңіздің шыққан тегіңіз туралы айтсаңыз?
– Арғы аталарым готтардан шыққан дейді.
– Испанияда бұл сөз жағымсыз мағынада айтылатынын білетін шығарсыз?
– Ия, бұл «варвар» дегенді білдіреді.
– Испанияда готтар деп басқыншылардың әскерін айтқан.
– Ия, сонымен қатар, Рим легиондарында қызмет етіп, Испанияға әйгілі Атаульф бастап келген варварларды да солай атайды. Рим империясы күйреген соң нақ сол Атаульфтың әскері Испанияда қалып қойыпты, аталарым солардың ұрпағы.
– Латын Америкасы әдебиетіне тән басты ерекшеліктердің бірі – әлеуметтік мәселелерге қызығушылық. Сіздің шығармаларыңыз да сондай ма? Ондай тақырыпқа әдейі бардыңыз ба әлде Латын Америкасында онсыз болмай ма?
– Оныңыз рас, Латын Америкасы әдебиетінде әлеуметтік мәселелерді көтермеу мүмкін емес, онсыз шынымен болмайды, өйткені бұл – ең өзекті мәселелердің бірі. Әлеуметтік немесе экономикалық мәселе шешілмей тұрып саяси мәселелелер ешқашан шешімін таппақ емес. Біздің елдерімізде қоғамдық кереғарлық тым шиеленісіп кеткен, қатар өмір сүріп жатқан жоқшылық пен молшылықтың қарама-қайшылығы жан шошырлық. Сондықтан әлеуметтік мәселе көтермеген роман – болмыстан аулақ жатқан дүние болып шығар еді. Біреулер өмірбаяндық роман жазады, бірақ соның өзі елдегі өзекті мәселелерді көтеріп жатады. Бірақ өзімді ондай жазушылардың қатарына қоспас едім. Мен өз елімдегі мәселелерді қозғауға тырыспаймын, алайда әлеуметтік-психологиялық сипаттағы, мәселен шаруалар тақырыбы, фанатизм, наным-сенім, ішінара сиқыршылық, мифология және діни синкретизм секілді жәйттерді аттап өту мүмкін емес.
Діни синкретизм Мексикада айырықша өткір сезіледі; этникалық тұрғыдан будандасу аяқталды, бірақ рухани бірігу әлі жүріп жатыр. 1767 жылы иезуиттерді қуып шыққанға дейін кейбір миссионерлер үндістерге және олармен бірге бүкіл елге түгел христиан дінін қабылдатпақ болған, олардың арасында иезуиттер ғана емес, францискандар мен басқа да ордендердің монахтары бар еді. Бірақ Мексиканы рухани тұрғыдан жаулап алу жартылай ғана жүзеге асты. Халықтың бір бөлігі жартылай христиан, жартылай жоққа сенуші болып қала берді. Сөйтіп діни синкретизм дүниеге келді, ал одан – өзге де үндіамерикалық елдердегі мифология тәрізді өзіндік мифология туындады. Үндіамерикалық елдер дегенде тек Европадан көшіп келгендер ғана тұратын Аргентина, Уругвай, Чили секілді елдерді емес, Латын Америкасындағы басқа елдерді айтып тұрмын, біз оны Мезоамерика деп атаймыз, бірақ бұл терминді бәрі бірдей қабылдай қойған жоқ. Кейде бізді Оңтүстік Америкалықтар деп те атайды, бірақ біз, мексикалықтар, Оңтүстік емес, Солтүстік Америкалықпыз, біз де штаттардан құраламыз, алайда Америка Құрама Штаттарына жатпаймыз. Біздің еліміз Мексика Құрама Штаттары немесе Мексикалық Құрама Штаттар деп аталады. Біз солтүстікте тұрамыз, Американың солтүстігіндегі кедей елміз. Біздің мінезіміз католик діні мен жоққа сенушіліктің қосындысынан қалыптасқан, біршама жұмбақ, діннің өзіндегі және халықтың санасындағы былығып жатқан неше түрлі ұғым-түсініктердің көрінісі деуге болатын мистикалық мінез. Жоққа сенушіліктен мифология пайда болады, ол христиандық дәстүрмен араласып кеткен де синкретизмді туғызған.
– Өзіңіз дінге сенесіз бе?
– Мен католикпін.
– Дінді қабылдау тарихын жаңа ғана өзіңіз айтып берген елде католик болу нені білдіреді?
– Бізді шоқындырды, шіркеуге баратынбыз, құлшылық етуді үйрендік, белгілі бір жасқа келгенше діни рәсімдерге қатысып жүрдік, содан кейін бұдан түк шықпайтынын түсіндік те католик дініне қатысты нәрселердің бәрін екінші қатарға ығыстырып тастадық.
– Ғылым және өнер саласындағы адамдармен араласып тұрасыз ба?
– Жоқ, іс жүзінде араласпаймын. Бірақ, негізінен, бәрін дерлік танимын. Мехикода өмір сүру жазушы үшін өте қолайсыз. Әдеби еңбектен түсетін табыспен күнелтіп жүрген Луис Спота және сол секілді бірен-саран қаламгерлер болмаса мексикалық жазушылардың жұмыс істеуіне тура келеді. Өзім Ұлттық индеанистика институтында жұмыс істеймін, әлеуметтік антропология жөніндегі кітаптар шығаруға атсалысамын, бар уақытым осы жұмысқа кетіп жатыр. Сондықтан жазуға уақыт жоқ, әдебиетпен біржола айналысуға мұршам болмай жүр.
– Антропологияға қатысты жұмыс істеуіңіз тарихқа құштарлығыңызды сәл де болса қанағаттандыра алды ма? Жазушы ретінде тарихқа қалай құмартып жүрсіз?
– Маған ХVІ, ХVІІ және ХVІІІ ғасырлардағы хроникашылар ұнайды, олардың стиліне, тілінің көркемдігіне тәнтімін. Ондай айшықты тіл қазіргі Испания үшін архаика болып кетті, бірақ бізде олай емес – менің отаным әлі де сол тілде сөйлейді. Конкиста туралы, дінге немесе тарихқа қатысты мексикалық хроникаларды оқығанда тарих оқулықтарынан басқа да қызықты жазбалар бар екенін ұқтым, сол оқиғаларды көзімен көрген куәгерлер бәрін шынайы жазған, тіптен соны бір кездері біреулер оқиды-ау деп ойламаған болуы мүмкін…
– Бәрі де солай ойламай ма? Сіздіңше, ешкім оқымайтынын түсіне тұрып та жаза беруге бола ма?
– Менің ойымша, жазған кезде ешкім оқырман туралы ойламайды. Хроникашылар ешқашан жай ғана жаза салмаған, олардың еңбегі сондықтан да бағалы. Олар айналасында болып жатқан оқиғаларды қазіргі Америкадағы білімді ұрпақтан ешқашан ести алмайтын тілде жазып шыққан.
– Енді Рульфо мен Арреоланың тағдырындағы ұқсастықтар туралы сұрайын. Екеуіңіз құрдассыздар әрі доссыздар, сөйте тұра әдебиеттегі жолдарыңыз әр түрлі болғаны қалай?
– Негізі, Арреоланың тілі тым айшықты, бірақ жазушы ретінде абыройы аспандап тұр. Арреола бала кезінен француз әдебиетіне құмар болды: Клодельден бастап сол дәуірдегі француз жазушыларының кітаптарын бас алмай оқитын. Есте сақтау қабілеті зор, талай шығарманы жатқа айтатын. Сөйтіп жүріп француз тілін үйреніп алды, өзі де французға айналып кетті, стилистикамен әуестене бастады. Ол үшін нені айтатыны емес, қалай айтатыны – яғни стиль маңызды. Ол фактінің өзіне емес, оның қалай суреттелгеніне қызығады. Ол туралы бір ғана нәрсе айта аламын: Арреола – туа бітті стилист және есте сақтау қабілеті ғажап. Ол нағыз стилист, әріптестеріміздің басым көпшілігі ондай емес. Біз стильге жете мән бермейміз.
– Сіз – жазушысыз. Сонымен бірге, тарихпен де әуестенесіз, өзіңіз айтқандай, өткен дәуірлерге қатысты деректі фотосуреттерге қызығады екенсіз. Осындай сыншылық, сараптаушылық, реалистік қырларыңыз сыни мақалалардан немесе репортаждан неге көрініс таппаған?
– Өйткені мен репортаж жаза алмаймын, менен жақсы репортер шықпас еді. Көріп тұрған нәрсені сипаттауды білмеймін, көп нәрсені көруім, бақылауым, естуім мүмкін, бірақ әрі қарай дамыта алмаймын. Өз өмірімдегі оқиғаларды алсақ та солай. Сондықтан менің шығармаларымда өмірбаяндық ештеңе жоқ. Мен көргенімнің бәрін қиялдың сүзгісінен өткізіп барып қана жазамын.
– Шығармаларыңызда мифология мен ежелгі мексикалық ғұрыптарды жиі пайдаланасыз. Бір кітабыңызда ұлына ат қоймақ болған ата-анасы үйге әкелінген алғашқы заттың атымен атаймыз деп ұйғарады, ол зат велосипед болып шығады. Сөйтіп оны Хуан Велосипед деп атапты.
– Ия, бұл Табаско штатында Гарридо Канабаль губернатор болып тұрғанда болған оқиға. Ол жаңа туған сәбилерге шіркеу күнтізбесі бойынша ат қоюға тыйым салған. Ондай оқиға көп кездеседі.
– Октавио Пас туралы не айтасыз?
– Октавио Пас – ұлы ақын, ұлы эссеист және ұлы адам, ол көп еңбек етті, көп жазды, қазір Педро Салинас екеуі заманымыздың ең үздік ақындары.
– Мексикалық жазушы ретінде Октавио Пастың ерекшелігі неде?
– Октавио Пас ешқашан Мексикадан, мексикалық мәдениеттен қол үзген емес. Ұзақ жылдар бойы елден тыс жерде тұрды, Парижде елші болып қызмет етті, бірақ мексикалық түп-тамырынан ешқашан ажыраған жоқ.
– Шығармаларыңызды жазып болған соң қайталап оқисыз ба? Оқитын кітаптарыңыздың қатарына кіре ме олар?
– Жоқ, өз кітаптарымды оқымағалы көп болыпты, көптен бері оқымаппын.
– Жарияланған шығармаңызға көзқарасыңыз қандай?
– Ол өлі нәрсе, мен үшін өліп қалған.
– Ал жазып отырған кезде ше?
– Жазып отырғанда бар назарым сонда ғана болады.